Ekspozita AKTUALE
EN MK

Së shpejti \ GJITHÇKA QË KEMI TË PËRBASHKËT: Kafshët nuk janë diku tjetër

Ekspozitë ndërkombëtare e organizuar nga Muzeu i Artit Bashkëkohor – Shkup

Hapja: 28 tetor 2026 (e shtunë) në orën 13:00

 

Ekspozita «Gjithçka që kemi të përbashkët» e drejton vëmendjen te bota e kafshëve, duke u përqendruar te llojet e tjera me të cilat ndajmë mjediset, historitë dhe të ardhmet tona, e që sistematikisht janë mbajtur nën kontroll, janë margjinalizuar, shfrytëzuar ose bërë të padukshme. Në kushtet e krizës klimatike dhe të zhdukjes së përshpejtuar të llojeve, në një kohë kur kujdesi përmendet gjithnjë e më shpesh si vlerë shoqërore, por zbatohet gjithnjë e më rrallë në praktikë, postantropocentrizmi shfaqet si kornizë qendrore konceptuale e ekspozitës. Ai propozon të rishqyrtojmë idenë e njeriut si qendër e padiskutueshme e dijes, kulturës dhe pushtetit, duke u hapur hapësirë jetëve, zërave, veprimeve dhe formave të dijes përtej botës njerëzore, të cilat janë thelbësore për mbijetesën, drejtësinë dhe qëndrueshmërinë e botës ku jetojmë së bashku.

Veprat e ekspozuara trajtojnë çështje të etikës ndërmjet llojeve, duke shqyrtuar dhunën që përshkon sistemet antropocentrike dhe duke përfytyruar njëkohësisht forma alternative të bashkëjetesës. Ato trajtojnë etikën dhe politikën e kujdesit, perceptimin dhe gjuhën përtej botës njerëzore, kafshët si dëshmitare dhe vuajtjet e tyre brenda sistemeve të dhunës njerëzore, format spekulative dhe arkivore të rezistencës së kafshëve, hibriditetin dhe bashkëjetesën ndërmjet llojeve, dekolonizimin e perceptimit dhe mundësitë për solidaritet ndërmjet llojeve. Përmes praktikave dhe mediumeve të ndryshme artistike, artistët propozojnë mënyra për t’i përfytyruar, në rrafshin afektiv dhe politik, marrëdhëniet me format e jetës përtej botës njerëzore, duke kapërcyer logjikën e dominimit dhe duke u orientuar drejt reciprocitetit, ndërvarësisë, kujdesit dhe bashkëjetesës.

Ekspozita i vendos kafshët në qendër të realiteteve të përbashkëta ekologjike dhe politike dhe i njeh si aktorë aktivë me përvojat, emocionet, kujtesën dhe mënyrat e tyre të komunikimit, bashkëpunimit dhe rezistencës. Kështu, ajo shkon përtej paraqitjes së tyre si simbole, metafora apo motive estetike.

 

Dizajni i posterit: Albana Bekteshi

 

Edhe pse trajton çështje urgjente globale, ekspozita është po aq e rrënjosur në kontekstin vendor. Prania e mijëra qenve endacakë dhe e kafshëve të tjera në rrugët e Shkupit dhe anembanë Maqedonisë së Veriut nxjerr në pah kundërthëniet në marrëdhënien e shoqërisë me kafshët me të cilat ndajmë hapësirën. Prania e tyre e përditshme ngre pyetje që shkojnë përtej mirëqenies së kafshëve dhe prekin përgjegjësinë publike, kujdesin institucional dhe mënyrën se si e organizojmë jetën e përbashkët në qytet. Ndonëse janë pjesë përbërëse e jetës urbane, këto kafshë përballen me neglizhencë, keqtrajtim dhe vrasje. Mënyra se si trajtohen nxjerr në pah kufijtë e përgjegjësisë institucionale, tolerancën më të gjerë të shoqërisë ndaj dhunës, dhembshurinë selektive dhe vlerën e pabarabartë që u jepet formave të ndryshme të jetës.

Krahas veprave ekzistuese të artistëve ndërkombëtarë dhe veprave të përzgjedhura nga Koleksioni i Solidaritetit i Muzeut të Artit Bashkëkohor – Shkup, ekspozita do të përfshijë edhe vepra të artistëve nga Maqedonia e Veriut. Këto vepra burojnë nga përballja e drejtpërdrejtë me kushtet në të cilat jetojnë kafshët në mjedisin vendor dhe nga pyetjet që lindin prej marrëdhënieve ndërmjet njerëzve, kafshëve, qytetit, institucioneve dhe mjedisit.

Ekspozita «Gjithçka që kemi të përbashkët» hapet të shtunën, më 28 nëntor 2026, në orën 13:00, në Muzeun e Artit Bashkëkohor – Shkup.

Ekspozita vijon projektin afatgjatë të kërkimit kuratorial «Gjithçka që kemi të përbashkët», i nisur në vitin 2018 dhe i zhvilluar përmes një serie ekspozitash ndërkombëtare që eksplorojnë solidaritetin, drejtësinë shoqërore, imagjinatën politike dhe format alternative të bashkëjetesës.

Artistë: Mauricio Gatti, Elene Glonti, Krsto Gligorjadis, Klelija Živković, Osama Zatar, Hristina Ivanoska, Gjorgje Jovanovik, Roman Selim Khereddine, Gal Kirn, Izabela Levenska Miljanić, Nemanja Milenković, Ahmet Öğüt, Abi Palmer, Ilija Prokopiev, Kikuya Satoshi, Cheng Xinhao, Olja Triaška Stefanović,  Maria Tsagkari, Yane Calovski

Kuratoret: Mira Gakjina dhe Jovanka Popova

Fotoja e kopertinës: Abi Palmer, Abi Palmer shpik motin, video, 2023. Krediti i fotos: Me mirësjelljen e artistes dhe Artangel

Ekspozita mbështetet financiarisht nga Ministria e Kulturës dhe Turizmit e Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe Tikveš.

 

Ekspozitë ndërkombëtare grupore

Hapja: 16 nëntor / 20:00

 

Shumë nga krizat bashkëkohore dhe pabarazitë shoqërore burojnë nga logjika e patriarkatit kapitalist, një sistem i bazuar në dominimin, shfrytëzimin dhe kontrollin mbi gratë, Të Tjerët dhe natyrën. Kjo hierarki politike e ndërthurur i vendos të drejtat e atyre që nuk janë pjesë e kanonit në një nivel më të ulët. Nga ana tjetër, ndërgjegjësimi tashmë i krijuar për dominimin e qëndrimeve patriarkale dhe raciste të supremacisë së bardhë, të cilat i konsiderojnë të tjerët inferiorë «për shkak të natyrave të tyre themelore të pandryshueshme», nxit dhe kërkon krijimin e një bashkësie që kujdeset për gjendjen e botës dhe kushtet në të, me synimin për të ndërhyrë në to. Filozofja Rosi Braidotti bën thirrje për largim nga antropocentrizmi drejt kuptimit të jetës si një rrjet forcash njerëzore, jonjerëzore dhe teknologjike të ndërlidhura. Përkatësisht, lufta për të drejtat e grave, nga perspektiva e feminizmit posthumanist, synon çidentifikimin dhe kërkimin e një njerëzimi tjetër, drejt marrëdhënieve të reja etike afirmative që e ndërpresin hierarkinë mes njerëzve dhe Të Tjerëve dhe e forcojnë ndërvarësinë, njohjen e barazisë së specieve dhe një ndjenjë më bashkëpunuese të ndërvarësisë mes njerëzve dhe kafshëve, bimëve, Tokës dhe planetit në tërësi. Pra, siç thotë Braidotti, mes gjithë të tjerëve: gratë, personat LGBT, kafshët, njerëzit me ngjyrë, subjektet postkoloniale, bakteret, Të Tjerët, jashtëtokësorët, pjesë e shumësisë së atyre që janë përjashtuar nga historia dhe kultura zyrtare.

Gratë, kafshët, postkolonialistët, bakteret, Të Tjerët dhe ujërat e trazuara është, në fakt, një ese ekspozuese që niset nga një premisë dhe një paraqitje e përkushtuar ndaj formave të reja të përgjegjësisë ekologjike dhe etike, si dhe kujdesit kolektiv, që shtrihen përtej njerëzores. Premisa që ajo shtron është se për një botë më të mirë nevojiten marrëdhënie të reja etike që do ta sfidojnë hierarkinë mes njerëzve dhe Të Tjerëve dhe do ta forcojnë ndërvarësinë. Ndërkaq, ky përkushtim merr formën e një kornize vizuale të përbërë nga vepra artistësh të kohëve, periudhave, hapësirave gjeografike dhe gjinive të ndryshme, të cilët, duke u nisur nga ajo që kemi të përbashkët, si trupa të përbërë nga uji, përkatësisht nga natyra jonë ujore (wateriness), që na bën më-shumë-se-njerëzorë si në nivel material ashtu edhe në atë konceptual, përpiqen të flasin për shfrytëzimin e ujit jo vetëm si problem ekologjik, por edhe si krizë e marrëdhënieve, përgjegjësisë dhe organizimit të përgjithshëm të jetës. Sipas Astrida Neimanis, të gjithë ne jemi trupa ujorë, gjë që mund të kuptohet si çështje politike, ekologjike dhe etike, e cila sfidon idenë e qenieve njerëzore si subjekte autonome që qëndrojnë të ndara nga natyra. Privatizimi, shndërrimi në mall, ndotja dhe nxjerrja e tepruar e ujit flasin për trajtimin e përgjithshëm të botës së gjallë si një burim i pakufizuar, si dhe për pushtetin dhe pabarazinë shoqërore. Përballë kësaj logjike, ekspozita na fton ta shohim ujin si një gjendje të përbashkët dhe relacionale të ekzistencës, si një medium të ndërvarësisë dhe si një forcë materiale që lidh botët njerëzore dhe ato më-shumë-se-njerëzore.

Duke bashkuar praktikat artistike të Ursula Biemann, Carolina Caycedo, Verica Kovaçevska, Minerva Cuevas, Ivana Mirçevska, Darinka Pop Mitiq dhe Robertina Šebjanič, kjo ekspozitë hulumton mënyrat e shumta përmes të cilave uji shndërrohet në hapësirë të luftës ekologjike, shoqërore dhe politike. Përmes videos, instalacionit, tingullit, praktikave kërkimore dhe ndërhyrjeve vizuale, artistet shqyrtojnë shfrytëzimin dhe shndërrimin e ujit në mall, infrastrukturat që kontrollojnë lëvizjen e tij, si dhe pasojat e degradimit të mjedisit jetësor mbi bashkësitë njerëzore dhe jonjerëzore. Veprat e tyre zbulojnë ndërthurjen e ekonomive nxjerrëse, trashëgimisë koloniale dhe sistemeve kapitaliste, duke vënë njëkohësisht në pikëpyetje kuptimin antropocentrik të natyrës si një burim i disponueshëm për konsum të pakufizuar. Në vend që ta trajtojë ujin si një peizazh pasiv apo si një mall të pashtershëm, ekspozita na fton ta rimendojmë atë si një trup të gjallë, të ndërlidhur dhe të cenueshëm. Ajo ngre pyetje se si mund t’i dëgjojmë historitë e tij, ta njohim rolin e tij aktiv dhe të imagjinojmë forma alternative të bashkëjetesës, të mbështetura në ndërvarësi, përgjegjësi dhe kujdes.

Në veprat e Carolina Caycedo dhe Minerva Cuevas trajtohet shfrytëzimi i ujit si e mirë publike. Caycedo, në veprën e saj video «Ne, lumi», rrëfen për industritë nxjerrëse dhe katastrofat ekologjike të shkaktuara nga ndërtimi i disa hidrocentraleve në Brazil, si dhe për lëvizjet e ndryshme të rezistencës së bashkësive të shumta indigjene që jetojnë në afërsi të tyre. Cuevas, në instalacionin e saj të titulluar «Egalite», flet për privatizimin dhe shndërrimin e burimeve publike në mall, në kundërshtim me idenë e së mirës publike të destinuar për të gjithë. Në këtë instalacion, ajo transformon markën e ujit të ambalazhuar Evian, duke e zëvendësuar emrin e saj me fjalën égalité. Ndërkaq, Ursula Biemann, në videon «subatlantik», vë në pah shkrirjen e akullnajave të shkaktuar nga ndryshimet klimatike globale, çekuilibrin serioz të ekosistemeve, por edhe potencialin që ato mbartin për të ardhme të reja gjenetike. Robertina Šebjanič, në instalacionin e saj «Jehona nga humnera», trajton çështjen kritike, por shpesh të anashkaluar, të armëve kimike të hedhura në fund të detit, të cilat cenojnë biodiversitetin, përbërjen kimike të ujit dhe ekuilibrin ekologjik.

 

Verica Kovaçevska, Koha e lumit, 2026, video, 4′ (Pamje nga videoja, me mirësjelljen e artistit)

 

Verica Kovaçevska, në video-poemën e saj të titulluar «Koha e lumit», hulumton kohën përmes marrëdhënies sonë me trupat tanë, natyrën dhe mendimin indigjen, duke bërë thirrje për ngadalësim si një proces i kundërt me ritmin e përshpejtuar kapitalist, përmes takimit të saj me lumin Uruguai. Darinka Pop Mitiq, në muralin e titulluar «Didara», përmes historisë së jetës së prizrenases Didara Dukagjini Gjorgjeviq, mësuese e më pas politikane profesioniste dhe funksionare në autoritetet krahinore dhe federale të Jugosllavisë, flet për lumin Lumbardhi/Bistrica në Prizren dhe rëndësinë e tij për qytetin. Në të vërtetë, uji që rridhte nga malet përmes një rrjeti kanalesh të përbashkëta nëpër qytet ishte objekt i kujdesit kolektiv të qytetarëve për këtë burim të përbashkët, me përkushtim dhe në dobi të të gjithëve. Instalacioni i Ivana Mirçevska, i titulluar «Trapi i Mimlikvive», nga një perspektivë e ardhshme spekulon mbi «të ardhmen e lagësht», përkatësisht mbi pasojat e ndryshimeve klimatike, si intensifikimi i cikleve hidrologjike, shtimi i reshjeve të shiut, shkrirja e akullit dhe zgjerimi i sistemeve kënetore që ripërcaktojnë peizazhet, biodiversitetin dhe infrastrukturën njerëzore. Përmes formave të imagjinuara të inteligjencës trupore, të quajtura Mimlikvi, ajo ngre pyetjen se si ndryshojnë përvoja jonë trupore dhe marrëdhëniet tona kur bota përreth nesh dhe brenda nesh bëhet ujore.

Nga ana tjetër, pjesë e ekspozitës janë edhe disa vepra nga koleksioni i MAB – Shkup, të përfshira në tërësinë «peizazhet nuk janë më vetëm peizazhe», përkatësisht waterscapes (peizazhe ujore), ku uji është në fokusin kryesor dhe autoret e tyre janë kryesisht artiste gra. Duke vendosur përfaqësimet historike të peizazheve ujore dhe peizazheve të krijuara nga artiste gra në dialog me praktikat artistike bashkëkohore, ekspozita ndjek ndryshimet e perceptimit të ujit në kontekste të ndryshme historike dhe politike. Duke lëvizur mes ujit si objekt i reflektimit estetik dhe ujit si territor i kontestuar, i formësuar nga shfrytëzimi, privatizimi dhe dhuna ekologjike, ajo shqyrton se si marrëdhënia jonë me këtë element thelbësor është ndërtuar dhe transformuar. Ky krahasim historik hap gjithashtu një perspektivë feministe mbi përfaqësimin e natyrës, duke rishqyrtuar lidhjet gjinore mes grave, trupave dhe botës natyrore, ndërsa njëkohësisht rikthen në vëmendje histori artistike që shpesh kanë mbetur në margjinat e narrativave dominuese. Në vend që të paraqesë një kalim linear nga peizazhi piktoresk drejt krizës ekologjike, ekspozita vendos në dialog kohësi dhe forma të ndryshme të dijes, duke shtruar pyetjen se si uji mbart histori shfrytëzimi, kujtese, rezistence dhe ndërvarësie.

 

Artiste: Ursula Biemann (Zvicër) | Carolina Caycedo (Mbretëria e Bashkuar | SHBA / Porto Riko) | Verica Kovaçevska (Maqedonia e Veriut / Zvicër) | Minerva Cuevas (Meksikë) | Ivana Mirçevska (Maqedonia e Veriut) | Darinka Pop Mitiq (Serbi) | Robertina Šebjanič (Slloveni), si dhe vepra nga koleksioni i MAB – Shkup, të artisteve Kate Antipa, Alessandra Bonelli, Tonja Dendrinou Nikolaidis, Katja Evtimova, Ann McCall, Aneta Svetieva.

Kuratore: Ivana Vaseva

Dizajni i ekspozitës: Dimitar Milev në bashkëpunim me Ivana Vaseva
Bashkëpunëtore për dizajn: Iliana Petrushevska
Bashkëpunëtorë në produksion: Dimitar Milev, Denis Saraginovski, Nevenka Nikoliq, Iva Dimovski, Ana Trajkovska, Martin Manev

Fotoja e kopertinës: Carolina Caycedo, A Gente Rio, 2016, video, 29’29” (Me mirësjellje të artistes, Commonwealth and Council dhe Instituto de Vision – Nju Jork, Bogota)

Ekspozita është pjesë e programit vjetor të Muzeut të Artit Bashkëkohor – Shkup, i mbështetur nga Ministria e Kulturës dhe Turizmit e Republikës së Maqedonisë së Veriut.

 

Hapja – 5.11.2026, në orën 19:30
Premiera botërore e shfaqjes “i heard whispers at table rock” nga Leo Robinson në orën 20:00
 
Koleksioni unik i Muzeut të Artit Bashkëkohor në Shkup mbart potencial për kërkime dhe rizbulime. Mundësitë që hap ky koleksion, të nxitura nga puna e studiuesve, vazhdojnë të na befasojnë. Prandaj, një nga orientimet kryesore është hapja ndaj riformësimit të narrativës, duke inkurajuar vazhdimisht hulumtimin e marrëdhënieve të reja dhe rileximet.
 
Pikturat abstrakte të Aubrey Williams (1926–1990) evokojnë forcat elementare të tokës, zjarrit dhe kataklizmave. Ndërsa krijimtaria pioniere e këtij artisti po merr gjithnjë e më shumë vlerësim në Britani, ku ai jetoi dhe punoi, krahas Guajanës, Xhamajkës dhe Floridës, dy nga veprat e tij të hershme për pak sa nuk mbetën të humbura në koleksionin e Muzeut të Artit Bashkëkohor në Shkup (MAB–Shkup), për shkak të një gabimi të thjeshtë në sistemin e katalogimit.
 
 
Obri Uilliams (1926-1990), Trofeu i gjahtarit, 1959, tempera në letër, 40 x 55 cm. Koleksioni i imazheve, MAB – Shkup
 
 
Me rastin e shënimit të njëqindvjetorit të lindjes së artistit në vitin 2026, ekspozita “Të humbur nëpër të çara: Aubrey Williams dhe të tjerët në koleksionin e MAB–Shkup” nis me rizbulimin e dy pikturave të Williams, të cilat ekspozohen për herë të parë që nga dhurimi i tyre veçmas në vitet 1960, dhe njëkohësisht për herë të parë në rajonin e Ballkanit Perëndimor. Nga kjo bërthamë, duke ndjekur valët sizmike të tërmetit, shtrihen vepra nga koleksioni, të dhuruara nga artistë, galeri dhe komunitete me të cilat Williams kishte lidhje. Veprat e Denis Bowen, Kenneth Coutts-Smith, Frank Avray Wilson, Halima Nałęcz dhe artistëve të tjerë të lidhur me galerinë New Vision Centre në Londër sugjerojnë se si dhe pse veprat e Williams mund të kenë mbërritur në Shkup. Valët pasuese sugjerojnë lidhje më spekulative me artistë nga ish-Jugosllavia dhe më gjerë, shumë prej të cilëve ndanin interesin artistik të Williams për katastrofat “natyrore”. Në këtë mënyrë, “Të humbur nëpër të çara” ofron perspektiva të reja, të bazuara në marrëdhënie, mbi përgjigjet artistike ndaj tërmetit të vitit 1963 – ngjarja që çoi në krijimin e “Koleksionit të solidaritetit” në Shkup, si pjesë e përpjekjeve të gjera transnacionale për rindërtimin e qytetit të rrënuar.
 
Kuratorja Jelena Sofronijevic mbështetet në konceptin e “të dridhurit bashkë me” (trembling with) koleksionet muzeale, të huazuar nga mendimtari nga Martinika, Édouard Glissant (1928–2011), si praktikë e “refuzimit të të gjitha kategorive të mendimit të ngurtë dhe perandorak”. Veprat zanore të artistëve bashkëkohorë Emii Alrai dhe Leo Robinson i japin formë kësaj perspektive kritike, duke përfshirë një vepër të re zanore si përgjigje ndaj një opere të kompozitorit Dmitri Shostakovich, mik i afërt dhe burim frymëzimi për Williams. 
 
Kjo vepër, e krijuar posaçërisht për vendndodhjen konkrete në Maqedoninë e Veriut, është vendosur së bashku me riprodhime të veprave të Williams nga koleksione britanike të artit në Yorkshire – ndër to edhe Cartwright Hall në Bradford, qytet i binjakëzuar me Shkupin pas tërmetit të vitit 1963.
 
Kuratori Vladimir Jançevski, duke u nisur nga kriza e imagjinatës në epokën e përsiatjeve mbi “fundin”, sheh një mundësi për rishqyrtimin e mëtejshëm të diskursit bashkëkohor apokaliptik përmes pikëpamjeve të autorëve si Boaventura de Sousa Santos, Joanna Zylinska dhe T. J. Demos. Veprat nga koleksioni i MAB-së, me paraqitjet e shumta dhe të larmishme të krizave ekologjike, shkatërrimit, madje edhe të mungesës së njeriut, ofrojnë mundësinë për të rishqyrtuar trope të ndryshme mbi fundin e kohës dhe mosekzistencën. Epistemologjitë e shtypura, përmes të cilave katastrofa mund të shihet si diçka më shumë sesa thjesht një kërcënim ekzistencial, përbëjnë një mundësi për një këndvështrim të ri utopik. Instalacioni i Francisco Tomsich, i mbështetur në marrëdhënien e tij shumëvjeçare me Shkupin, duke iu rikthyer së kaluarës, ofron një këndvështrim bashkëkohor mbi mënyrën si e kuptojmë raportin mes katastrofës sociopolitike dhe asaj “natyrore”.
 
Ekspozita “Të humbur nëpër të çara” reflekton mbi marrëdhëniet e vazhdueshme mes koleksioneve, komuniteteve dhe punonjësve të kulturës, dhe pikërisht nga këto të çara përpiqet të nxjerrë forma solidariteti që mund të shërbejnë për ndërtimin e së ardhmes sonë të përbashkët.
 
Artistë: Obri Uilliams, Ahmed Parvez, Alberto Burri, Aleksandar Jankullovski – Cane, A. Oscar (Peter Sheldon-Williams), Birgit Shold, Boro Mitriqeski, Brajan Rajs, Kolin Sakston, Dejvid Hokni, Denis Bouen, Dimçe Koço, Done Miljanovski, Dushan Xhamonja, Dushan Përçinkov, Emii Alrai, Erna Rozenstin, Ferdinand Kulmer, Francisko Tomshiç, Frank Avray Wilson, Halima Nałęcz, Hans Hartung, Harry Ousey, Henri Mur, Howard Hodgkin, James Boswell,  Xhenifer Dikson,  Xhon Dikerson, Kenet Rouat, Leo Robinson, Li Yuan-chia, Mini Fraj, Mira Spirovska, Mohamed Ahmed Abdalla, Munira Al-Kazi, Mustafa Ualid Siti, Nil Murison, Nikolla Martinoski, Olga Jevriq, Ordan Petlevski, Petar Haxhi Boshkov, Petar Lubarda, Petar Mazev, Risto Kallçevski, Risto Llozanovski, Roberto Mata, Rodoljub Anastasov, Skot Dobson, Sofu Teshigahara, Spase Kunovski, Stefan Manevski, Tereza Pegovska, Victor Anton, Victor Pasmore, Wa Ying Show, Wifredo Lam, Yoel Shvarc, Zoran Mushiç.
 
Kuratorë: Jelena Sofronijevic dhe Vladimir Jançevski
 
Bashkëpunëtorë: Iva Dimovski, Bllagoja Varoshanec; Konservator: Lupço Ilovski; Dizajni grafik: Iliana Petrushevska; Dizajni dhe përgatitja për shtyp: Albana Bektesh Ramadani; Realizimi teknik: Jordan Arsovski, Marjan Gjorgjiev; Koordinatorë: Besnik Emini, Fanol Ademi
 
Ekspozita përbëhet nga vepra të koleksionit të MAB–Shkup, si dhe nga vepra të artistëve bashkëkohorë të ftuar, dhe është pjesë e programit vjetor të Muzeut të Artit Bashkëkohor, të mbështetur nga Ministria e Kulturës dhe Turizmit e Republikës së Maqedonisë së Veriut.
 
Biografi:
 
Leo Robinson (1994, Staffordshire) është artist multidisiplinar që jeton dhe punon në Londër. Puna e tij eksploron modele të reja ritualesh dhe ceremonish përmes instalacioneve skulpturore, videos, tingullit dhe veprave diagramatike, duke spekuluar mbi mënyrat se si mund të krijojmë sisteme dhe simbole të reja përmes ndërthurjes së burimeve nga kultura pop, mitologjia dhe teoria. Robinson ka ekspozuar në Chapter Arts Centre në Cardiff, KU Leuven, The Hunterian në Glasgow, Sainsbury Centre në Norwich dhe London Mithraeum Bloomberg Space. Në vitin 2025, ai fitoi çmimin “Art Foundation Futures Award” për artet pamore. Muzika e tij është botuar nga PRAH Recordings, ndërsa ai ka performuar edhe drejtpërdrejt në BBC 6Music.
 
Emii Alrai (1993, Blackpool) është artiste, puna e së cilës përfshin hulumtimin e materialeve në raport me kujtesën, kritikën e strukturës muzeologjike perëndimore dhe kompleksitetin e rrënojave. Ajo punon kryesisht në fushën e skulpturës dhe instalacionit, duke krijuar hapësira në përmasa të mëdha, të mbështetura në kërkime që lidhen me arkeologjinë dhe mjediset natyrore nga të cilat nxirren objektet gjatë gërmimeve. Praktika e saj artistike përfshin gojëdhëna, nostalgji të trashëguar dhe nuanca gjuhësore, me synimin për të rishqyrtuar ngurtësinë e perandorisë dhe fuqinë e hierarkisë për të ndikuar mbi praninë statike të historisë.
Francisco Tomsich (1981, Uruguaj) është artist dhe autor slloveno-uruguajan që aktualisht jeton në Istria. Puna e tij buron nga nevoja për të vendosur dialogë kritikë mes imazheve të së kaluarës, nocioneve mbi të tashmen dhe modeleve aktive të së ardhmes. Ai krijon ekspozita, botime, vepra skenike, modele kërkimore dhe mjete pedagogjike, duke përdorur media dhe gjuhë të ndryshme. Është bashkëthemelues dhe anëtar i shumë shoqatave të punonjësve të kulturës në Amerikën e Jugut dhe në Evropë, që veprojnë jashtë kufijve disiplinorë. Është fitues i Çmimit Kombëtar për Letërsi të Ministrisë së Arsimit dhe Kulturës të Uruguajit (2012, 2025), si dhe i bursës FEFCA për artistë të rinj nga i njëjti institucion (2013). Ka marrë pjesë në Bienalen e Shtatë MERCOSUR (2009) dhe në Bienalen e Parë të Montevideos (2012).
 
Jelena Sofronijevic (@empirelinespodcast) (1998, Telford) është producente, kuratore, shkrimtare dhe studiuese që punon në ndërthurjen e historisë kulturore, politikës dhe artit. Projektet e saj të pavarura kuratoriale përfshijnë Invasion Ecology (2024), Seeds of Hate and Hope në Sainsbury Centre (2025) dhe Peripheries and Horizons, në bashkëpunim me House of European History (2026). Jelena prodhon EMPIRE LINES, një podkast që zbulon rrjedhat e papritura të perandorive përmes artit, i mbështetur në kuadër të angazhimit të saj si kuratore pranë Radical Ecology (2026–2027). Ajo po ndjek gjithashtu një doktoraturë të bazuar në praktikë në Gray’s School of Art, duke kuruar ekspozita me artistë ballkanikë dhe jugosllavë, përfshirë ata të diasporës, në koleksione britanike të artit. Një pjesë e madhe e kërkimit të Jelenës përqendrohet në zgjerimin e larmisë së përfaqësimeve të komuniteteve dhe kulturave të Evropës Qendrore, Lindore dhe Juglindore (CESEE) dhe diasporës së tyre, veçanërisht nga Ballkani dhe Jugosllavia, si dhe në histori bashkëkohore më konstruktive të mosangazhimit. Në një kuptim më të gjerë, Jelena synon t’u japë hapësirë përvojave të jetuara dhe perspektivave që shpesh margjinalizohen ose përjashtohen nga përfaqësimi, veçanërisht në aktivizmin antikolonial dhe ekologjik. Recensioni i Jelenës për monografinë Aubrey Williams: Art, Histories, Futures (2024), të redaktuar nga Ian Dudley dhe Maridowa Williams dhe të botuar nga Qendra Paul Mellon për Studime mbi Artin Britanik, në bashkëpunim me Yale University Press, u botua në The Art Newspaper në vitin 2025.
 
Vladimir Jançevski (1984, Shkup) është kurator në Muzeun e Artit Bashkëkohor në Shkup dhe punon paralelisht në fushën e artit bashkëkohor dhe të studimeve vizuale. Interesat e tij përfshijnë praktikat artistike ndërdisiplinore dhe teorinë e imazhit, ndërhyrjet në hapësirën publike, aktet ikonoklastike dhe “luftërat vizuale”. Që nga viti 2004, ka qenë bashkorganizator, kurator dhe pjesëmarrës në shumë ngjarje: ekspozita kolektive, projekte bashkëpunuese, ligjërata dhe diskutime publike. Ka qenë një nga anëtarët kryesorë të nismës artistike “KOOPERACIJA” (2012–2015). Bashkëpunon me Qendrën për Studime Vizuale – Shkup që nga themelimi i saj në vitin 2011 dhe ka marrë pjesë në disa konferenca ndërkombëtare. Ka kuruar ekspozita kolektive dhe individuale të artistëve, ndër të cilët: Igor Grubić, Nikolla Uzunovski, Grupi OPA, Alban Muja, Iskra Dimitrova, Canan Şenol, Artur Żmijewski dhe Driton Selmani. Është fitues i çmimit për kritikë të artit figurativ “Ladislav Barishić” për vitin 2019, të ndarë nga AICA – Maqedoni.
 
Fotografia e kopertinës: Hulumtime në Departamentin e Dokumentacionit të MAB – Shkup, 19 mars 2026. Foto: Vladimir Jançevski.
 
 

Po sikur ta gjurmonim zhvillimin e artit bashkëkohor duke u nisur nga krijimtaria artistike e grave, duke marrë në shqyrtim kritik jo vetëm veprat e tyre, por edhe kontekstin shoqëror-politik, sociologjik dhe artistik që ato sfidojnë, çështjet gjinore me të cilat përballen dhe lartësitë artistike që arrijnë? A do të krijonte kjo jo vetëm dimensione të tjera etike, ontologjike, epistemologjike dhe filozofike, por edhe vizione të tjera për atë se çfarë nënkupton një botë artistike apo bota e artit? Çfarë zhvillimi historik, çfarë marrëdhëniesh dhe formash të artit do të nxiste këndvështrimi I grave mbi të kaluarën artistike? Dhe a është shfaqja e artisteve një dukuri rastësore, apo ato janë trajtuar si përjashtime, duke pasur parasysh trajtimin përgjithësisht të pabarabartë dhe diskriminues ndaj grave në të kaluarën?

Kjo nevojë për rishqyrtimin e kanoneve tradicionale dhe konkretizimin e historisë së artisteve, si dhe nevoja për të shkruar një histori të grave me synimin për ta bërë të dukshme praninë e tyre në histori, përbën një rivlerësim, rishqyrtim kritik apo plotësim të historisë së shkruar ekskluzivisht nga këndvështrimi dhe vështrimi I burrit të bardhë. Gratë kanë qenë gjithmonë të pranishme në të kaluarën dhe kanë marrë pjesë aktive në ndërtimin e shoqërisë në të gjitha fushat e saj, por kontributet e tyre dhe roli I tyre në zhvillimin e artit modern dhe bashkëkohor maqedonas shpesh kanë mbetur të panjohura, të pashënuara apo madje të (vetë)margjinalizuara. Kështu, historia e tyre është fragmentare dhe mungojnë të dhëna të mjaftueshme arkivore e dokumentare, në kuadër të mungesës së përgjithshme të kujdesit për ruajtjen sistematike të së kaluarës kulturore.

Prandaj, ideja e përgjithshme e ekspozitës TË PARAT. GRATË MES BURRAVE, e cila është pjesë e serisë së ekspozitave kuratoriale që, të shpërndara në hapësirë dhe kohë, ndërtojnë një version të ekspozitës së përhershme të Muzeut të Artit Bashkëkohor – Shkup, është të rikonfigurohen narrativat hegjemoniste dhe të ofrohen perspektiva të tjera mbi praktikat artistike të së kaluarës dhe paraqitjen e tyre. Pra, ekspozita synon të paraqesë në një vend një pjesë të krijimtarisë së disa artisteve dhe, përmes kësaj, ta rishqyrtojë atë në mënyrë kritike. Bëhet fjalë për artiste të lindura në gjysmën e parë të shekullit XX, të cilat përbënin një lloj përjashtimi në botëkuptimin artistik autoritar mashkullor dhe perëndimocentrik, brenda të cilit vepronin në mënyrën e tyre të veçantë, duke u pozicionuar si një lloj të paftuarash, që jetonin në çarjet e historisë. Prandaj, ky kërkim është edhe një përpjekje për të krijuar një “histori të krijuar në çarje” (ose në hapësirat ndërmjetëse), ku gratë, pakicat dhe popujt e kolonizuar krijonin dije, filozofi dhe rezistencë jo përmes institucioneve zyrtare, nga të cilat ishin përjashtuar, por përmes “çarjeve” të fshehta të sistemit mbizotërues patriarkal dhe kolonial. Artistet e përfshira në këtë ekspozitë kanë lindur pak para dhe gjatë gjysmës së parë të shekullit XX, deri në vitin 1949, brenda kufijve politikë të shtetit bashkëkohor maqedonas; ose janë deklaruar si maqedonase, megjithëse kanë lindur jashtë shtetit; ose kanë lindur jashtë, por e kanë ndërtuar karrierën e tyre në vend; apo kanë qenë profesoresha të disa prej artistëve më të rëndësishëm në vend. Ato kryesisht janë arsimuar në akademitë apo shkollat e mesme të rajonit ose në Shkup dhe kanë marrë pjesë aktive në jetën e arteve figurative pak para dhe gjatë dekadave të para pas Luftës së Dytë Botërore, ndërsa disa prej tyre vazhdojnë të jenë aktive edhe sot.

Olga Milić, Momenti i veprimit 2, 1976, Poliestër, 62 х 46 х 32 сm. Koleksioni i skulpturave në MPÇ Shkup.

 

Artistet në ekspozitën TË PARAT. GRATË MES BURRAVE përfaqësojnë brezat e parë të artisteve që u përfshinë në mënyrë aktive në jetën profesionale artistike dhe në luftën për barazi. Këto artiste herë pas here çanin rrugën në botën e burrave dhe kapërcenin stigmat, duke qenë njëkohësisht edhe partnere të artistëve të njohur, motra, mikesha apo të njohura, nëna, e shpesh edhe vepruese pasive ose të tërthorta në skenën artistike vendore. Artistet e përfshira në ekspozitë kanë studiuar në Sofje, Beograd, Zagreb e më vonë edhe në Shkup dhe kanë sjellë me vete ndikime të ndryshme moderniste – nga realizmi akademik te ekspresionizmi, postimpresionizmi, abstraksioni dhe praktikat bashkëkohore konceptuale. Krijimtaria e tyre përfshin mediume të ndryshme: pikturë, grafikë, skulpturë, vizatim, tapiceri dhe tekstil, qeramikë, kostumografi dhe instalacion. Por, megjithëse gratë fituan formalisht të drejta të barabarta pas Luftës së Dytë Botërore, fusha artistike mbeti kryesisht e dominuar nga burrat. Artisteve u mundësoheshin më rrallë ekspozita personale; ato ishin më pak të përfaqësuara në koleksionet muzeale dhe në përmbledhjet historike; shpesh paraqiteshin si “përjashtime”, në vend që të trajtoheshin si pjesë e barabartë e lëvizjeve artistike; u duhej t’I harmonizonin ambiciet profesionale me pritshmëritë shoqërore të lidhura me familjen dhe kujdesin për shtëpinë. Për këtë arsye, shumë nga kontributet e tyre mbetën për një kohë të gjatë të hulumtuara në mënyrë të pamjaftueshme. Prandaj, këto artiste nuk duhen kuptuar vetëm si “gra artiste”, por si pjesëmarrëse aktive në formimin e artit modern dhe bashkëkohor maqedonas. Konteksti I tyre I përbashkët shënohet nga proceset e ndërtimit institucional të kulturës kombëtare dhe modernizimit të praktikave artistike, por edhe nga përpjekjet e vazhdueshme për të negociuar dukshmërinë dhe njohjen e grave në një fushë të dominuar për një kohë të gjatë nga burrat.

TË PARAT. GRATË MES BURRAVE është ekspozita e parë kërkimore e këtij lloji në këtë institucion. Krahas veprave dhe dokumentacionit, janë hulumtuar dhe paraqitur posaçërisht rrjetëzimi, format e organizimit dhe veprimi politik I grave të gjysmës së parë të shekullit XX, si dhe perspektivat dhe (pa)mundësia e rindërtimit të historisë së grave në të kaluarën maqedonase, përmes një kërkimi autorial dhe teksti të historianes Ivana Haxhievska. Ky kërkim paraqet, në njëfarë mënyre, edhe sfondin politik që shërben si një lloj inkurajimi dhe mbështetjeje për shfaqjen e artisteve. Gjithashtu, në bashkëpunim me arkitektin Jovan Ivanovski, është realizuar një dizajn I posaçëm I ekspozitës, I cili, përmes një forme rizomatike, synon të paraqesë fuqinë e gjestit të gruas, shfaqjen e shpërndarë, por depërtuese dhe të vendosur të artisteve, mënyrat e bashkëpunimit, të të menduarit dhe të organizimit, si dhe rëndësinë e dokumentimit të pranisë së tyre.

Artiste: Olga Benson, Marica Antonova Popstefanieva, Zora Petroviq, Marija Malahova, Katja Eftimova, Keraca Visulçeva, Lena Stefanova, Ljubica Sashokiq, Vasilka Hristova, Nada Korda Sima, Vida Jociq, Marija Danova, Borka Avramova, Zagorka Zaga Malinkovska, Mena Spirovska – Mençe, Rada Petrova Malkiq, Ljubica Nakova Donska, Jelena Patrnogiq, Ljubica Andreevska – Ljupka, Persida Perçuklievska, Liljana Gjuzelova, Lepa Haxhi Dimova, Ilinka Gligorova Suza, Iskra Grabul, Mira Apostolska, Ruzhica Josifovska, Dragica Janeva, Miroslava Spirovska Mira, Jelena Risteska, Elena Donçeva Tançeva, Ana Temkova, Zorica Todorova Mlladenoviq, Aneta Svetieva, Makedonka Andonova, Liljana Blazhevska, Evgenija Demnievska, Danica Markovska, Nada Nakova, Violeta Çaule Granka, Marija Tusha – Iljovska, Olga Miliq, Tonkica Mitrovska, Sunçica Bozhinovska, Lidija Sazdovska.

Ekspozita përbëhet nga vepra të koleksionit të Muzeut të Artit Bashkëkohor – Shkup, si dhe nga vepra të huazuara në bashkëpunim me institucione të tjera në vend dhe persona privatë.

Kuratore: Ivana Vaseva

Ilustrim i kopertinës: Pamje nga ekspozita. Foto: Natasha Geleva

 

 

Me kalimin e kohës, disa vepra bëhen më shumë sesa thjesht objekte në koleksionin e muzeut; ato shndërrohen në shenja të tij dalluese. Një status të tillë në historinë e Muzeut të Artit Bashkëkohor, Shkup, e ka vepra “Koka e një Gruaje” (1963) e Pablo Picassos. E pikturuar në një periudhë kur Picasso tashmë ishte figurë qëndrore e artit modern evropian dhe botëror, kjo pikturë në Shkup fiton edhe një histori tjetër, atë lokale. Ajo nuk është vetëm një vepër e koleksionit të muzeut, por edhe një nga simbolet vizuale përmes të cilave koleksioni, muzeu dhe historia e tij specifike bëhen të dukshme për publikun.

Pikërisht për këtë arsye, kjo ekspozitë nuk e vendos “Kokën e një Gruaje” vetëm si një kryevepër që duhet të rishihet e izoluar nga konteksti i saj. Përkundrazi, ajo nis nga pyetja se çfarë ndodh me një vepër pasi bëhet pjesë e muzeut; si ndryshon kuptimi i saj kur, nga një pikturë origjinale, përhapet si riprodhim, fotografi, poster apo material edukativ? Si mund të jetë një vepër njëkohësisht objekt fizik, shenjë vizuale, kujtesë dhe mjet komunikimi?

Ekspozita, e cila zhvillohet përgjatë tri drejtimeve të ndërlidhura mes tyre, përpiqet t’i përgjigjet pyetjes se si, duke u nisur nga një pikturë ikonike, mund të hapen sërish një sërë pyetjesh dhe manifestimesh të tjera të kulturës vizuale.

Ekspozita, në bashkëpunim me Ambasadën e Spanjës në Shkup, hap kështu mundësinë që të rishikohet një nga veprat më të njohura të MAB-Shkup, por edhe të shihet ajo që zakonisht gjendet rreth saj: riprodhimet e saj, gjurmët arkivore, zgjerimet edukative, lidhjet historike dhe bashkëbiseduesit e saj artistikë. Në këtë mënyrë bëhet më e qartë se koleksioni muzeor nuk është thjesht një grumbull objektesh, por një sistem marrëdhëniesh që ndryshojnë vazhdimisht. Në këtë kalim të pandërprerë nga një kuptim në tjetrin, vepra e Picassos duket gjithmonë si një rast i mirë për një lexim të ri të historisë së gjallë të Muzeut të Artit Bashkëkohor – Shkup.

Ekspozita dhe katalogu janë realizuar me mbështetjen financiare të Ambasadës së Spanjës në Shkup.

Artistët e përfaqësuar në ekspozitë: PABLO PICASSO, WIFREDO LAM, YVES ALIX, PETER MATEJKA, KAROL TCHOREK, MILE KORUBIN, SEPO SEVERO POZZATI, ORDAN PETLEVSKI, ZORA STAACK, VUJKA BOJAROVA, DIMITAR MANEV, MAURICE HENRY, MICHELE ANDAL, LEOPOLD SURVAGE, GIUSEPPE MIGNECA, PETAR LUBARDA, GEORG BASELITZ, BORIS NIKOLOSKI, EMIL FILLA, MARIA MALISZEWSKA, BRANKO RUŽIĆ.

 

 

Përmes katër dekadash krijimtarie artistike të përkushtuar (1985–2025), vepra artistike e njërit prej individualistëve më të shquar të artit maqedonas – Blagoja Manevski (1957) – zbulon një dialog të thellë dhe në zhvillim midis kompleksitetit të gjuhës vizuale dhe imperativave të modernizimit në një periudhë kalimtare dhe vendimtare për artin maqedonas. Brenda një mjedisi të arteve të bukura që zotëron një kujtesë të konsiderueshme kulturore dhe një këmbëngulje për të formuar një peizazh artistik autokton, duke ecur në hap me brezin e tij, Manevski hedh themelet për atë që më pas do të zhvillohet si një shmangie nga Modernizmi, një kalim përmes Postmodernizmit dhe një parashikim i artit bashkëkohor. Duke u harmonizuar me vlerat artistike të vendosura nga historiografia botërore e artit dhe brenda kontekstit specifik të artit maqedonas, ai i qaset gërshetimit të “traditës” dhe “shpirtit të vendit” (*genius loci*) përmes përpjekjeve të tij personale vizuale. Angazhimi i Manevskit në disiplina të ndryshme artistike dhe mediume vizuale sintetizohet përmes punës së tij në fushat e pikturës, pikturave-objekt, objekteve, ambienteve dhe akumulimeve, instalacioneve hapësinore, vizatimeve të formatit të madh, fotografisë-objekt dhe *happening*-eve. Pas veprave të hershme, të karakterizuara nga një figuracion piktural i gjerë dhe fluid, Manevski u largua nga gjuha (neo-)ekspresioniste, duke përqafuar një gamë të gjerë qasjesh formale.

 

Blagoja Manevski, Yje dhe skaje, 1987, vaj dhe letër mbi kanavacë, 165.5 x 165 cm, nga koleksioni i pikturave të Muzeut të Artit Bashkëkohor Shkup

 

Drejtimi i tij artistik përputhet me abstraksionin disociativ dhe atë pas-gjeometrik, me eksperimentimin monokromatik dhe abstrakt-ekspresionist, me montazhin si parim strukturor, si dhe me pikturën e fushës së ngjyrës (*color-field*) dhe atë me konture të theksuara (*hard-edge*), duke përfshirë gjithashtu shprehjen minimaliste e pas-minimaliste dhe pikturën e materies. Ky ndryshim sjell eliminimin e plotë të figurës dhe një lëvizje dialektike si mbi, ashtu edhe nën sipërfaqen e perceptimit. Duke pasur para vetes brezin e autorëve që përvetësuan dhe legjitimuan (në mënyrë individuale) rrugët themelore të abstraksionit, Manevski e merr si detyrim trajtimin e abstraksionit jo thjesht si temë, por si objekt; një objekt që më tej shërben si bazë dhe pikë mbështetëse për të eksploruar marrëdhëniet brenda botës së brendshme të veprës përmes eksperimentimit, transformimit dhe përafrimit, por në të njëjtën masë edhe përmes shkëputjes e distancimit nga konturet tashmë të përcaktuara të shenjuesit abstrakt. Për Manevskin, potenciali i pashtershëm i energjisë krijuese nënkupton qëndrimin brenda aspekteve problematike të hulumtimit artistik, gjë që çon në krijimin e një sërë veprash ose ciklesh veprash: punimet e hershme (1983–1984); *Balkan Core* (1985/86); *Simultaneous Polyphony* (1986–1987); *Stars and Edges* (1987–1990); *Sponsus & Sponsa* (1990); foto-objekte, projekte dhe objekte të lidhura me një hapësirë ​​specifike (*site-specific*) (1992–1995); instalacione dhe mjedise të lidhura me diskurse specifike (1994–2006); *happening*-e/ngjarje artistike (1997–2003); vizatime (1985–2017). Pjesëmarrja e tij në ngjarje të rëndësishme artistike — përfshirë *Dokumenta*-n jugosllave (1987 dhe 1989), Bienalen e Artistëve të Rinj Jugosllavë në Rijekë (1987), Bienalen e Venecias (2007) dhe ekspozita të tjera përkatëse kombëtare e ndërkombëtare — e vendos veprën e tij në kontekstin më të gjerë të rrymave artistike bashkëkohore. Krijimtaria e tij karakterizohet nga një qasje autoriale e dallueshme, qëndrueshmëri në hulumtim dhe një nevojë e vazhdueshme për të rishqyrtuar kufijtë e veprës së artit. Ekspozita retrospektive, që shënon katër dekada të punës krijuese, konfirmon se Blagoja Manevski — një figurë kyçe që parashikoi aksiomat themelore të diskursit bashkëkohor të artit pamor maqedonas — kërkon dhe, padyshim, zbulon dimensionin autentik të trajektores së tij krijuese.

Natali Rajchinovska-Pavleska, kurator i ekspozitës retrospektive

 

Valentino Dimitrovski veçon tri periudha dhe preokupime dominuese që mund të dallohen gjatë dekadave të fundit: përvojat piktorike nga mesi i viteve ’80 deri në fillim të viteve ’90; realizimi i veprave në frymën e një konceptualiteti dhe objektiviteti të hershëm gjatë viteve ’90; si dhe instalacionet konceptuale, akumulimet “artistike”, krijimi i ambientimeve “artistike” dhe performancat nga gjysma e dytë e viteve ’90 e në vazhdim. Një nga tiparet më specifike të artit të tij, sipas Dimitrovskit, është konstanta e kodimit të dyfishtë ose shumështresor brenda modeleve gjuhësore heterogjene, e arritur përmes një kundërvënieje të thellë e të sofistikuar dhe një loje ironike me elementet semantike e shprehëse të veprave.

Vepra e Blagoja Manevskit e regjistron pulsin e kohës historike. Konkretisht, sipas Bojan Ivanovit, secila prej përballjeve krijuese të Manevskit me mundësitë e identifikuara në një moment të caktuar historik, e pasuron dhe e ndërlikon sërish aktin e tij artistik me shtresa të rënda, solide dhe – hera-herës – të fshehura me mjeshtëri e thellësi të madhe, të cilat përbëhen nga përvoja të përjetuara në mënyrë unike.

 

 

Blagoja Manevski, Piktura Logjike, 2002, vaj mbi kanavacë, 12 piktura, secila 70 x 70 cm, nga koleksionet e Muzeut të Artit Bashkëkohor Shkup

 

Interpretimi i Ljiljana Nedelkovskës sugjeron se Manevski e vendos artin në një zonë paqartësie, ku fushat vizuale dhe konceptuale hapen ndaj interpretimeve të ndryshme të mundshme. Piktura shndërrohet në një situatë skulpturore ku hapet një dialog midis arkitekturës, pikturës dhe objektit – një dialog që përfshin jo vetëm dimensionin formal, por edhe atë socio-kulturor. Instalacionet pikturale të Manevskit spikatin si një akt rezistence i qetë, por i fuqishëm. Ato nuk janë thjesht një ngjarje estetike, por edhe një gjest konceptual që i kundërvihet entropisë së kulturës bashkëkohore vizuale. Rezistenca e artikuluar nga Manevski nuk është thjesht një gjest estetik, por edhe një qëndrim etik, pasi afirmon energjinë e dorës dhe të trupit si një praktikë kritike në një kontekst të pas- *readymade*-it. Veprat e tij vënë në plan të parë punën manuale, përpjekjen e investuar dhe trupësinë, si reagim ndaj modeleve aktuale të prodhimit në artin bashkëkohor, ku favorizohen shpejtësia konceptuale dhe ndërmjetësimi teknologjik. Në këtë mënyrë, arti rikthehet te procesi material i krijimit, ku çdo lëvizje e dorës mbart kuptim dhe hap një hapësirë ​​për një prani materiale të fuqishme.

Blagoja Manevski ka lindur në vitin 1957 në Shkup. Ai u diplomua në vitin 1986 në Fakultetin e Arteve të Bukura pranë Universitetit “Shën Kirili dhe Metodi” në Shkup, me specializim në pikturë nën mentorimin e Petar Mazevit. Gjithashtu, ai mori gradën master në të njëjtin fakultet.
Gjatë viteve ’90, ai punoi si konservator në Institutin Republikan për Mbrojtjen e Monumenteve Kulturore të Republikës së Maqedonisë. Që nga viti 2002, ai është i punësuar në Fakultetin e Arteve të Bukura në Shkup, ku në vitin 2010 u emërua Prodekan për Çështje Akademike. Me vendim të Rektorit të Universitetit “Shën Kirili dhe Metodi”, ai u emërua Dekan i Fakultetit të Arteve të Bukura në dy raste. Ai doli në pension në vitin 2025.
Ai ka qenë pjesëmarrës aktiv në skenën artistike maqedonase dhe ndërkombëtare që nga viti 1982. Deri më sot, ai ka realizuar mbi njëzet ekspozita personale dhe ka marrë pjesë në ekspozita të shumta kolektive, si brenda ashtu edhe jashtë vendit. Ai është fitues i disa çmimeve të rëndësishme, përfshirë çmimin “11 Tetori” për arritje jetësore. Në kontekstin e skenës artistike maqedonase të viteve ’80, Manevski u afirmua si një nga përfaqësuesit më të rëndësishëm të diskursit artistik postmodernist dhe si pionier i artit bashkëkohor në Maqedoni. Vepra e tij e asaj periudhe karakterizohet nga piktura, përmes së cilës ai përdor një proces montazhi për të dekonstruktuar dhe riformësuar paradigmat moderniste. Nga vitet ’90 e në vazhdim, interesat e tij artistike u zgjeruan për të përfshirë disiplina dhe qasje të ndryshme: vizatimin, fotografinë, objektet, instalacionet, ambientet, *land art*-in, si dhe aksionet artistike dhe veprat relacionale.
Pavarësisht këtij spektri të gjerë praktikash artistike, Manevski nuk e braktisi kurrë pikturën. Përkundrazi, ai e pasuroi atë me një dimension të ri kuptimor brenda konceptimit hapësinor dhe formësimit të projekteve të tij, duke ripërcaktuar kufijtë, mundësitë dhe potencialin e saj.

Kuratorë: Natali Rajchinovska Pavleska, Liljana Nedelkovska. Koordinatore e projektit: Blagoja Varoshanec

 

Imazhi i kopinës: Blagoja Manevski, Bërthama e Ballkanit, 1985, akrilik në letër, 165 x 248 cm, vepër në koleksionin e pikturës të Muzeut të Artit Bashkëkohor në Shkup.

 

„Solidariteti si e ardhme“ është një projekt i ekspozitës, i cili, përmes një përzgjedhjeje të kujdesshme nga koleksionet më të rëndësishme evropiane të Muzeut të Artit Bashkëkohor – Shkup, shtron pyetjen: çfarë mbetet pas një akti solidariteti dhe si ndryshon domethënia e tij me kalimin e kohës?

Koleksioni francez i Muzeut të Artit Bashkëkohor – Shkup është krijuar në kontekstin e drejtpërdrejtë të tërmetit të Shkupit të vitit 1963. Pas katastrofës, shkrimtari dhe kritiku francez Zhan Kasu, ndërmori një nismë, duke u bërë thirrje artistëve, që të dhuronin vepra për Shkupin. Përmes angazhimit të drejtorit të parë të Muzeut të Artit Bashkëkohor, Boris Petkovski, u vendos një lidhje e drejtpërdrejtë me skenën artistike të Parisit, e cila në atë periudhë përfaqësonte një nga qendrat e artit evropian dhe botëror.

Vëmendje e veçantë do t’i kushtohet faktit se koleksioni francez nuk është një koleksion rreptësisht „kombëtar“. Parisi, në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore, ishte një mjedis artistik ndërkombëtar, ku takoheshin artistë nga vende, kultura dhe tradita të ndryshme. Pikërisht ky diversitet e shndërron koleksionin e Muzeut të Artit Bashkëkohor në një dëshmi të një modeli tjetër të Evropës – një Evropë të lëvizjes, shkëmbimit, diversitetit dhe hapjes kulturore.

Kështu, një akt i solidaritetit ndërkombëtar, u shndërrua në një vlerë të qëndrueshme kulturore dhe në një nga komponentët më të rëndësishëm të koleksionit ndërkombëtar të Muzeut të Artit Bashkëkohor.

Ekspozita do të paraqesë një përzgjedhje veprash të artistëve francezë dhe ndërkombëtarë, të lidhur me skenën artistike franceze, përmes së cilës do të vendoset një dialog ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes. Në përzgjedhje do të përfshihen artistë si Viktor Vazareli, Hans Hartung, Pier Soulage, Ana-Eva Bergman, Dimitar Pandilov, Nikola Martinoski, Borko Lazeski, Vladimir Veličković, Petar Lubarda, Justino Alvez, Aleksandar Trižulak, Vladislav Friç, Janis Mihas, Francesko Somaini etj. – autorë, veprat e të cilëve janë pjesë e koleksionit francez, përkatësisht evropian, të Muzeut të Artit Bashkëkohor dhe pasqyrojnë natyrën e tij të theksuar ndërkombëtare.

Përzgjedhja nuk do të konceptohet si një pasqyrë klasike historike, por si një hapësirë për një lexim të ri të koleksionit. Veprat do të vendosen rreth disa pyetjeve kyçe: Si e kujton historinë një koleksion i krijuar përmes solidaritetit? A mund të jetë vepra artistike dëshmi e një akti kolektiv? Çfarë do të thotë solidariteti sot? Dhe çfarë mund të ndërtojmë pas solidaritetit?

Projekti nuk synon vetëm t’i rikthehet një momenti të rëndësishëm të historisë së Shkupit dhe të Muzeut të Artit Bashkëkohor, por përpiqet t’i përgjigjet pyetjes, se si trashëgimia e solidaritetit mund të shndërrohet në një vlerë aktive në të tashmen dhe në një bazë për një të ardhme të përbashkët më të hapur, më të larmishme dhe më solidare.

Ekspozita është organizuar në bashkëpunim me Institutin Francez dhe programin “Dialogjet Evropiane: Trashëgimitë dhe të Ardhmet Evropiane”, i cili zhvillohet nga 29 shtatori deri më 2 tetor 2026, https://ifs.mk/dialogues-europeens

Imazhi i kopinës: Piotr Kowalski, Me një zhvendosje të lehtë të kokës, 1974, serigrafi në letër, 56,5 x 90 cm, koleksioni i grafikave, Muzeu i Artit Bashkëkohor në Shkup.

 

 

Në një kohë kur imazhet, informacioni dhe përvojat dixhitale qarkullojnë me një shpejtësi të paparë, Transformimi Zhytës i Glagolitës nga: Hyrja në Kujtesë, Trup dhe Hapësirë ​​Dixhitale nga Laze Tripkov krijon një hapësirë ​​për reflektim më të ngadaltë dhe më kritik. E prezantuar në Muzeun e Artit Bashkëkohor në Shkup, ekspozita i qaset teknologjisë jo si spektakël, por si një medium përmes të cilit kujtesa kulturore, identiteti dhe prania njerëzore mund të rishqyrtohen në mjediset dixhitale bashkëkohore.

Në qendër të projektit është alfabeti glagolitik, shkrimi më i vjetër sllav. Në kërkimin artistik të Tripkov, ai nuk trajtohet vetëm si një artefakt historik, por si një strukturë e gjallë kuptimi përmes së cilës kujtesa, identiteti, spiritualiteti dhe subjektiviteti dixhital mund të riaktivizohen.

Për kuratoren Lenka Sýkorová, ky transformim e zhvendos shenjën glagolitike nga një formë vizuale historike drejt një “përvoje narrative të gjallë”. Qasja e saj kuratoriale shqyrton se si tipografia mund të aktivizojë kujtesën dhe identitetin, dhe si teknologjitë gjithëpërfshirëse mund të lejojnë që kodet kulturore të mbeten relevante përmes formave të reja të përvojës.

Ekspozita e transformon shkronjën nga një shenjë statike në një takim aktiv. Përmes posterave, objekteve tre-dimensionale, animacionit, realitetit të shtuar dhe virtual, tingullit hapësinor, reagimit haptik dhe mjediseve interaktive, shenjat glagolitike lëvizin përtej sipërfaqes së sheshtë. Vizitori nuk është më vetëm një vëzhgues; trupi hyn në vepër dhe bëhet pjesë e procesit përmes të cilit krijohet kuptimi.

Ekspozita zhvillohet përmes një dramaturgjie graduale: nga posteri i shtypur dhe objektet hapësinore drejt animacionit dhe mjediseve gjithëpërfshirëse shumëshqisore. Në vend që thjesht të paraqesë një kronologji të medias, kjo lëvizje gradualisht e shkrin distancën midis qenies njerëzore, shkrimit dhe hapësirës.

Bashkëkuratori Vladimir Jančevski e vendos këtë dialog brenda asaj që ai e përshkruan si “imazhi përmes boshllëqeve të arkaikës dhe të resë”. Fraza kap një tension qendror të projektit: alfabeti glagolitik është thellësisht i rrënjosur në histori, megjithatë format e tij posedojnë një autonomi vizuale që i lejon ato të funksionojnë bindshëm brenda mjediseve dixhitale bashkëkohore.

Të shkëputura nga faqja e dorëshkrimit, të zmadhuara, të animuara dhe të hapësirëzuara, shkronjat bëhen mjedise, portale dhe trupa dixhitalë që i përgjigjen nevojave. Ato duken njëkohësisht të lashta dhe bashkëkohore, duke sugjeruar që trashëgimia kulturore nuk mbijeton vetëm duke mbetur e pandryshuar, por edhe përmes riinterpretimit të vazhdueshëm.

Edhe pse ekspozita përdor teknologji të përparuara dixhitale, fokusi i saj mbetet thellësisht njerëzor. Zhytja kuptohet jo thjesht si një efekt shqisor, por si një gjendje kulturore dhe emocionale – një mënyrë për të hyrë në kujtesë, për të vënë në pikëpyetje identitetin dhe për të përjetuar trashëgiminë si diçka të gjallë dhe në zhvillim.

Përmes dialogut midis kërkimit artistik të Tripkov, theksit të Sýkorová-s në një “përvojë narrative të gjallë” dhe reflektimit të Jančevskit mbi “arkaiken dhe të renë”, ekspozita propozon kujtesën kulturore si diçka dinamike – të trashëguar, të mishëruar, të vënë në pikëpyetje dhe të rikrijuar vazhdimisht.

Alfabeti glagolitik, pra, kthehet jo si një mbetje e historisë, por si një medium aktiv bashkëkohor i aftë për të prodhuar kuptim të ri në të tashmen.

 

Për të filluar, edhe një herë

Nuk mund të flitet për fillimin dhe fundin pa u angazhuar në një debat të thellë rreth kontekstit dhe rrjetit të marrëdhënieve. Nëse fundi është në fillim, atëherë nuk kemi gjë tjetër për të bërë veçse të vazhdojmë. Fillimi i shekullit të 20-të u shënua nga një sërë ngjarjesh dramatike dhe pikash kthese në aspektin politik dhe teknologjik, por edhe në atë artistik, duke e bërë të dukshme ndërvarësinë e tyre të pashmangshme. Në vend që t’u shërbente elitave sunduese, koncepti modern i artistit hapi një hapësirë ​​për shprehje individuale jashtë kontrollit të metanarrativës së pushtetit.

Kultura vizuale në fushën e saj të zgjeruar sot konsiderohet në mënyrë të pashmangshme në kontekstin e shfaqjes së fotomontazhit dhe shpërndarjes masive të medias së shkruar – përdorimi i saj në komente politike të përcaktuara qartë dhe saktë, më shpesh të kuptuara si ndërhyrje vizuale (jo)artistike. Përmes disa segmenteve që përqendrohen në njësi dhe periudha të ndryshme tematike, synon të aktualizojë disa nga debatet rreth fuqisë dhe funksionit të imazhit dhe rolit të kulturës vizuale. Eksplorohen proceset specifike të kontrollit të përmbajtjes vizuale dhe interpretimi i tyre, dhe veçanërisht mënyrat se si proceset krijuese të krijimit të imazhit mund të angazhohen në mënyrë kritike në drejtim të rigjenerimit të sferës shoqërore dhe mbrojtjes së të mirës së përbashkët publike në momente specifike komplekse historike dhe politike.

Ekspozita do të paraqesë vepra nga një numër i madh autorësh si John Hartfield dhe bashkëkohësit e tij Josep Renau, Manuel Monleon, Boris Clinch, por edhe brezi i ardhshëm i përfaqësuar nga Hector Cattolica, Klaus Steck, Peter Kennard, Claude Bellajon… Gjithashtu përfshihen vepra nga disa autorë anonimë, përmes posterave, gazetave dhe revistave, si dhe letërsisë që lidhet me temën.

Përveç tyre, ekspozita përfshin vepra nga artistë të rëndësishëm bashkëkohorë si Armando Lulaj, Grupi OPA, Igor Toshevski, Gjorge Jovanovic, Filip Jovanovski, Tomato Kosir, Driton Selmani, The Yes Men… Ekspozita përfshin edhe vepra nga koleksioni i MSU-Shkup, të cilat shpesh nuk janë ekspozuar në kontekstin e reagimit të tyre specifik autentik ndaj situatës socio-politike, siç janë ato të Joan Rabascal, Kwak Dak-Jun, Lino Fiocchi, Petar Lubarda dhe të tjerë.

 

* Përzgjedhje nga koleksioni i kuratorit Vladimir Janchevski, që përfshin: libra, postera, revista, kartolina, fotografi, grafika dhe botime të tjera të shtypura.

 

Kurator dhe tekst: Vladimir Janchevski

Koordinator i prodhimit: Ljupčo Iljovski (konservator i Muzeut të Arteve të Bukura)

Kontribues në koleksionin e Muzeut të Arteve të Bukura: Iva Dimovski, Blagoja Varošanec

Dizajni i ekspozitës: Igor Toševski dhe Vladimir Janchevski

Koordinimi: Fanolj Ademi

Realizimi teknik: Jordan Arsovski (Muzeu i Arteve të Bukura), Marjan Gjorgjiev (Galeria Kombëtare),

Marko Petrusevski

Dizajni grafik: Iliana Petrusevska

 

Projekti mbështetet financiarisht nga Ministria e Kulturës dhe Turizmit e Republika e Maqedonisë së Veriut

Ekspozitë nga Igor Toshevski dhe OPA (Agresioni Obsesiv-Posesiv)

 

__operacija: Më në fund!

Veprime Operacionale mbi të pafundmen duke vështruar murin e historisë

Është e habitshme që sot, megjithëse dëgjojmë vazhdimisht pretendimin se “asgjë nuk mund të bëhet”, gjithçka vazhdon të funksionojë. Institucionet veprojnë, ekspozitat hapen, veprat e artit shumohen, muzetë mbledhin dhe shfaqin, krizat thellohen, konfliktet e armatosura përshkallëzohen, ndërsa vetë historia duket çuditërisht e palëvizshme. Problemi nuk është më fundi i historisë, por ndjenja se ne vazhdojmë pafundësisht, pa drejtim apo qëllim. Kjo gjendje është ndoshta edhe më shqetësuese sesa perspektiva e një katastrofe përfundimtare. Është sikur të jemi gjetur të bllokuar në një lak të çuditshëm Beckettian.

Për një kohë të gjatë tani, arti bashkëkohor është pritur të jetë politikisht efektiv, i angazhuar shoqërisht, etikisht përgjegjës, ekonomikisht i qëndrueshëm dhe institucionalisht i rëndësishëm, të gjitha pa vënë në dyshim në thelb vetë kushtet në të cilat vepron. Në krizën aktuale të legjitimitetit, këto kërkesa janë bërë gjithnjë e më paradoksale, pasi arti nuk mund të rimarrë më pozicionin romantik të veprës artistike autonome si një vend i privilegjuar i së vërtetës. As nuk mund të mbështetet plotësisht në imperativin e famshëm të Brechtit që arti duhet të funksionojë si një çekiç me të cilin të formësojë botën. Por çfarë ndodh kur vetë ai çekiç pushon së funksionuari? Edhe një herë, e gjejmë veten duke qëndruar para pyetjeve të vazhdueshme të së vërtetës dhe funksionalitetit.

Megjithatë, disa artistë vazhdojnë të këmbëngulin. Jo sepse ende besojnë se mund ta shpëtojnë botën, por sepse vetë këmbëngulja bëhet një mënyrë për të testuar kufijtë e asaj që duket e pashmangshme – e së tashmes së shteruar që Mark Fisher e përshkroi si realizëm kapitalist. Nëse arti ende ka ndonjë funksion kritik sot, ai mund të qëndrojë në ndërprerjen e rutinave operative përmes të cilave e tashmja riprodhon veten pafundësisht. Edhe hezitimi më i vogël, një (gabim) përkthim, një zhvendosje ose një ndërprerje e të priturës, mund të hapë një çarje në sipërfaqen e një realiteti që vazhdimisht këmbëngul se nuk ka alternativë.
Megjithatë, sot vetë bota i ngjan gjithnjë e më shumë një aparati të gjerë operativ. Çfarë mund të bëjë arti kur imazhet nuk ekzistojnë më kryesisht për t’u parë, por për të udhëhequr dronët, për të trajnuar algoritmet, për të analizuar fytyrat dhe trupat dhe për të marrë vendime? Logjika algoritmike e kodit tenton të eliminojë anomalitë, duke ngushtuar hapësirën në të cilën arti mund të veprojë ende. Prandaj, pyetja nuk është më nëse arti do të bëhet një mjet – apo edhe një armë – por si mund t’i bëjë të dukshëm mekanizmat që tashmë funksionojnë pa probleme nën sipërfaqe.

Ndoshta arti sot nuk është as pasqyrë dhe as çekiç. As nuk i ngjan dhomës së errët në të cilën shfaqen ngadalë imazhet e fshehura të botës. Ajo që Walter Benjamin e përshkroi si pavetëdije optike e fotografisë, tani mund të zgjerohet në një pavetëdije operative bashkëkohore: një rrjet tautologjik protokollesh, rutinash institucionale, gjuhësh, bazash të dhënash, algoritmesh dhe ekonomish vëmendjeje që formësojnë në heshtje perceptimin tonë. Nga kjo perspektivë, Ndërprerja në Progres shfaqet në një moment veçanërisht të kohës. Në vend që të përfaqësojnë realitetin – ose të kërkojnë në mënyrë të qartë ta ndryshojnë atë – artistët hetojnë rrjetin e tij operativ. Shqetësimi i tyre nuk është se çfarë domethënie kanë gjërat, por si funksionojnë ato.

Ndërprerje në Progres bashkon veprat e Igor Toshevskit dhe OPA-së (Agresioni Obsesiv Posesiv), duke zbuluar si vazhdimësinë ashtu edhe plotësueshmërinë e praktikave të tyre artistike, si dhe jetëgjatësinë e veprave të artit përmes proceseve të rikontekstualizimit dhe riinterpretimit.

Veprimi i OPA-së, Leonardo apo Michelangelo? (2012), i paraqitur përmes një serie fotografish të shoqëruara nga një reflektim kurioz tekstual, eksploron regjimet e dukshmërisë dhe përjashtimit brenda botës së artit. Në vend që të prodhojë një ekspozitë, OPA ndërton një ngjarje, subjekti aktual i së cilës është qarkullimi mediatik, ekskluziviteti, ftesat, thashethemet dhe dëshira për t’u përkatur – ose frustrimi i të mbeturit i përjashtuar. Këtu, vepra artistike shpaloset si një protokoll komunikues, duke ekspozuar se si mund të gjenerohet vlera simbolike edhe pa një takim të drejtpërdrejtë me vetë veprën. Më shumë se një dekadë më vonë, fotografitë mbeten gjurmë të paqarta të një ngjarjeje, duke rihapur spekulimet rreth asaj që mund të ketë ndodhur – ose jo. Të dashur Jehona dhe Vladimir, Kjo Kuti Përmban 5,000 Denarë (2018) bashkon idetë e dhuratës, parave, besimit dhe marrëdhënieve personale. Në vend që të përfaqësojë një ekonomi vlere, vepra e kryen atë. E paekspozuar kurrë më parë, ajo pyet se ku ndodhet në të vërtetë vetë vepra e artit, duke demonstruar se vlera nuk qëndron vetëm në objekt, por del në pah përmes potencialit të saj dhe përmes rrjetit të marrëdhënieve të aktivizuara nga vetë gjesti. Duke vepruar kështu, bëhet një reflektim ironik mbi ndërthurjen e botës së artit dhe parasë.

Me Between II (2026), Igor Toshevski vazhdon hetimin e nisur në Between (2016), duke e zhvendosur atë drejt një shtrese edhe më pak të dukshme të muzeut. Në vend që të fillojë me vetë veprat e artit dhe fshehjen e tyre, projekti merr si pikënisje përshkrimet e inventarit të veprave të zgjedhura nga Muzeu i Artit Bashkëkohor në Shkup. Këto tekste administrative, të prodhuara fillimisht për dokumentim, gjenerojnë imazhe krejtësisht të reja përmes modeleve të inteligjencës artificiale. Projekti nuk kërkon të rindërtojë veprat e artit që ato përshkruajnë; përkundrazi, ai eksploron përkthimet e papërsosura, por produktive midis gjuhës dhe imazhit. Ajo që del është një objekt i ri vizual, i lindur nga keqkuptimi midis përshkrimit njerëzor dhe interpretimit të makinës. Në instalacionin Çdo Deklaratë Ndërton një Dhomë (2011/2016), Toshevski sugjeron më tej se gjuha nuk prodhon më vetëm imazhe, por vetë hapësirën. I frymëzuar nga kuptimi i Ludwig Wittgenstein se gjuha nuk është një pasqyrë e botës, por një kusht për shfaqjen e saj përmes përdorimit, vepra përbëhet nga një qilim i kuq që fsheh një objekt të panjohur nën sipërfaqen e tij. Çdo deklaratë hap një mundësi për kuptim, ndërsa njëkohësisht prodhon pikën e vet të verbër. Nën çdo artikulim mbetet në mënyrë të pashmangshme diçka që nuk mund të shprehet plotësisht.

Ndërhyrja më e fundit e OPA-së, Një Shmangie nga Historia, përbëhet nga një fotografi në shkallë të gjerë që përshkruan një detaj pothuajse të padukshëm: dorezën vertikale të një dere specifike hyrëse të shoqëruar nga udhëzimi i thjeshtë dygjuhësh, tërheq. I izoluar nga konteksti i tij arkitektonik, ky element funksional bëhet një vend pasigurie. Imperativi fton veprimin, por pa zbuluar as drejtimin as destinacionin. Brenda kontekstit të ekspozitës dhe hapësirës institucionale të muzeut, Një Shmangie nga Historia nuk sugjeron një arratisje nga historia, por na përball me absurditetin e vazhdimit të saj automatik. Ajo në heshtje ngre një pyetje të thjeshtë por shqetësuese: a është ende e mundur të devijojmë nga një trajektore e paracaktuar? Dhe nëse po, si? Sidomos kur ka një mur që qëndron drejtpërdrejt para nesh.

Pikërisht për këtë arsye ekspozita është instaluar në hollin e Muzeut të Artit Bashkëkohor – vendi ku mekanizmi institucional fillon të funksionojë shumë kohë para se të hyjmë në vetë ekspozitën. Holli – ose, nëse preferojmë, holli – në mënyrë të pashmangshme evokon nocionin e lobimit: mekanizmat e padukshëm të ndikimit, negociatave dhe prodhimit të vlerës. Këtu, muzeu është gjithçka tjetër përveç një enë neutrale; ai funksionon si një sistem operativ pothuajse i padukshëm. Në vend që të zërë galeritë kryesore të ekspozitës së muzeut, Ndërprerja në Progres shfaqet në pragun e tyre, e pozicionuar strategjikisht në të vetmin vend që thjesht nuk mund të anashkalohet. Brenda kësaj hapësire operative, veprat e OPA-së dhe Igor Toshevskit mund të përjetohen si propozime të dallueshme artistike, por edhe si pika hetimore përmes të cilave arti bashkëkohor shqyrton mekanizmat që prodhojnë dukshmëri, vlerë dhe kuptim. Të marra së bashku, këto pesë vepra gjurmojnë një hartë të veçantë të operacioneve që lidhen me dukshmërinë, shkëmbimin, përkthimin, fshehjen dhe parashikimin. Ato nuk ilustrojnë thjesht teorinë – ato e vënë atë në lëvizje. Prandaj, mund të dallohen jehonat e Martin Heidegger dhe “çekiçit të tij të thyer”, çekiçit të Bertolt Brecht, Walter Benjamin, botëve gjuhësore të Ludwig Wittgenstein, traditës së kritikës institucionale të lidhur me Hans Haacke dhe Andrea Fraser, imazheve operative të Hito Steyerl dhe vizionit automatik të Trevor Paglen. Megjithatë, këta emra nuk thirren si autoritete të afta për të shpjeguar ose legjitimuar veprat e artit. Ato funksionojnë në vend të kësaj si koordinata konceptuale brenda një fushe në të cilën praktika artistike nuk aspiron më thjesht të përfaqësojë realitetin ose ta kundërshtojë atë drejtpërdrejt, por të ekspozojë, ndërpresë dhe herë pas here të ridrejtojë operacionet përmes të cilave vetë realiteti konstituohet vazhdimisht.

Sigurisht, Ndërprerja në Progres nuk përshkruan një gjendje të fiksuar. Vitaliteti i gjuhës zbulon se ndërprerja dhe vazhdimësia nuk janë as të qëndrueshme dhe as reciprokisht përjashtuese; ndoshta secila tashmë përmban tjetrën. Ekspozita kështu bëhet një koment ironik mbi një gjendje në të cilën ne presim pafundësisht të ndodhë diçka vendimtare, ndërsa vetë mekanizmat vazhdojnë të veprojnë pa ndërprerje. Rëndësia e saj qëndron pikërisht në bërjen e dukshme të asaj që zakonisht mbetet e fshehur: proceset përmes të cilave prodhohen imazhet, funksionojnë institucionet, konstituohen vlerat dhe formohen vetë kushtet e perceptimit. Nëse arti ende ka një rol kritik sot, ndoshta nuk është as të pasqyrojë botën dhe as ta transformojë atë përmes një gjesti të vetëm vendimtar. Nuk ka nevojë të jetë as pasqyrë, as çekiç, as dhomë e errët. Në vend të kësaj, ai mund të funksionojë si një fushë dinamike bashkëveprimi që na lejon, të paktën për një moment, të perceptojmë sistemet operative të padukshme që organizojnë. Arti e ruan kuptimin e tij për aq sa herë pas here arrin të prodhojë ndërprerje të vogla brenda vazhdimësisë së pandërprerë të gjërave.

Vladimir Jançevski

 

Igor Toshevski e trajton artin si një mjet funksional për dekonstruksionin e strukturave të pushtetit, duke vënë në pikëpyetje kryqëzimin kompleks midis autoritetit politik, kontekstit post-socialist dhe lirisë së shprehjes. Përmes projekteve të tilla si “Dossier”, “Commitment” dhe “Territore”, ai problematizon sistematikisht propagandën shtetërore, censurën dhe kufijtë e ekspozimit institucional. Ai shpesh përdor mediat masive për të vënë në pikëpyetje konceptin e origjinalitetit dhe pronësisë mbi historinë vizuale kolektive, duke e gjetur kuptimin në marrëdhënien midis informacionit (tekstit) dhe bartësit të tij vizual (imazhit).

OPA (Obsessive Possive Aggressive) është një bashkëpunim artistik i themeluar nga artistët vizualë Slobodanka Stevceska dhe Denis Saraginovski. Duke vepruar në kryqëzimin e specifikës së kontekstit, potencialit të hapësirës publike, sferës publike dhe gjuhës së marketingut, OPA përdor ndërhyrje, media taktike, mockumentarë dhe strategji të afirmimit subverziv për të hetuar në mënyrë kritike strukturat sociale, ideologjike dhe institucionale të pushtetit. Përmes një numri projektesh të saj, OPA përdor artin si platformë për debat publik, duke krijuar situata që qëllimisht i turbullojnë kufijtë midis trillimit dhe realitetit, dhe midis artit dhe politikës.

 

Ilustrim i kopertinës: OPA, “Një udhëtim nga historia”, 2026, printim dixhital