PICASSO, IMAZHI I MUZEUT: Veprash arti nga koleksioni i MAB-Shkup

Me kalimin e kohës, disa vepra bëhen më shumë sesa thjesht objekte në koleksionin e muzeut; ato shndërrohen në shenja të tij dalluese. Një status të tillë në historinë e Muzeut të Artit Bashkëkohor, Shkup, e ka vepra “Koka e një Gruaje” (1963) e Pablo Picassos. E pikturuar në një periudhë kur Picasso tashmë ishte figurë qëndrore e artit modern evropian dhe botëror, kjo pikturë në Shkup fiton edhe një histori tjetër, atë lokale. Ajo nuk është vetëm një vepër e koleksionit të muzeut, por edhe një nga simbolet vizuale përmes të cilave koleksioni, muzeu dhe historia e tij specifike bëhen të dukshme për publikun.

Pikërisht për këtë arsye, kjo ekspozitë nuk e vendos “Kokën e një Gruaje” vetëm si një kryevepër që duhet të rishihet e izoluar nga konteksti i saj. Përkundrazi, ajo nis nga pyetja se çfarë ndodh me një vepër pasi bëhet pjesë e muzeut; si ndryshon kuptimi i saj kur, nga një pikturë origjinale, përhapet si riprodhim, fotografi, poster apo material edukativ? Si mund të jetë një vepër njëkohësisht objekt fizik, shenjë vizuale, kujtesë dhe mjet komunikimi?

Ekspozita, e cila zhvillohet përgjatë tri drejtimeve të ndërlidhura mes tyre, përpiqet t’i përgjigjet pyetjes se si, duke u nisur nga një pikturë ikonike, mund të hapen sërish një sërë pyetjesh dhe manifestimesh të tjera të kulturës vizuale.

Ekspozita, në bashkëpunim me Ambasadën e Spanjës në Shkup, hap kështu mundësinë që të rishikohet një nga veprat më të njohura të MAB-Shkup, por edhe të shihet ajo që zakonisht gjendet rreth saj: riprodhimet e saj, gjurmët arkivore, zgjerimet edukative, lidhjet historike dhe bashkëbiseduesit e saj artistikë. Në këtë mënyrë bëhet më e qartë se koleksioni muzeor nuk është thjesht një grumbull objektesh, por një sistem marrëdhëniesh që ndryshojnë vazhdimisht. Në këtë kalim të pandërprerë nga një kuptim në tjetrin, vepra e Picassos duket gjithmonë si një rast i mirë për një lexim të ri të historisë së gjallë të Muzeut të Artit Bashkëkohor – Shkup.

Ekspozita dhe katalogu janë realizuar me mbështetjen financiare të Ambasadës së Spanjës në Shkup.

Artistët e përfaqësuar në ekspozitë: PABLO PICASSO, WIFREDO LAM, YVES ALIX, PETER MATEJKA, KAROL TCHOREK, MILE KORUBIN, SEPO SEVERO POZZATI, ORDAN PETLEVSKI, ZORA STAACK, VUJKA BOJAROVA, DIMITAR MANEV, MAURICE HENRY, MICHELE ANDAL, LEOPOLD SURVAGE, GIUSEPPE MIGNECA, PETAR LUBARDA, GEORG BASELITZ, BORIS NIKOLOSKI, EMIL FILLA, MARIA MALISZEWSKA, BRANKO RUŽIĆ.

Përmes katër dekadash krijimtarie artistike të përkushtuar (1985–2025), vepra artistike e njërit prej individualistëve më të shquar të artit maqedonas – Blagoja Manevski (1957) – zbulon një dialog të thellë dhe në zhvillim midis kompleksitetit të gjuhës vizuale dhe imperativave të modernizimit në një periudhë kalimtare dhe vendimtare për artin maqedonas. Brenda një mjedisi të arteve të bukura që zotëron një kujtesë të konsiderueshme kulturore dhe një këmbëngulje për të formuar një peizazh artistik autokton, duke ecur në hap me brezin e tij, Manevski hedh themelet për atë që më pas do të zhvillohet si një shmangie nga Modernizmi, një kalim përmes Postmodernizmit dhe një parashikim i artit bashkëkohor. Duke u harmonizuar me vlerat artistike të vendosura nga historiografia botërore e artit dhe brenda kontekstit specifik të artit maqedonas, ai i qaset gërshetimit të “traditës” dhe “shpirtit të vendit” (*genius loci*) përmes përpjekjeve të tij personale vizuale. Angazhimi i Manevskit në disiplina të ndryshme artistike dhe mediume vizuale sintetizohet përmes punës së tij në fushat e pikturës, pikturave-objekt, objekteve, ambienteve dhe akumulimeve, instalacioneve hapësinore, vizatimeve të formatit të madh, fotografisë-objekt dhe *happening*-eve. Pas veprave të hershme, të karakterizuara nga një figuracion piktural i gjerë dhe fluid, Manevski u largua nga gjuha (neo-)ekspresioniste, duke përqafuar një gamë të gjerë qasjesh formale.

Blagoja Manevski, Yje dhe skaje, 1987, vaj dhe letër mbi kanavacë, 165.5 x 165 cm, nga koleksioni i pikturave të Muzeut të Artit Bashkëkohor Shkup

Drejtimi i tij artistik përputhet me abstraksionin disociativ dhe atë pas-gjeometrik, me eksperimentimin monokromatik dhe abstrakt-ekspresionist, me montazhin si parim strukturor, si dhe me pikturën e fushës së ngjyrës (*color-field*) dhe atë me konture të theksuara (*hard-edge*), duke përfshirë gjithashtu shprehjen minimaliste e pas-minimaliste dhe pikturën e materies. Ky ndryshim sjell eliminimin e plotë të figurës dhe një lëvizje dialektike si mbi, ashtu edhe nën sipërfaqen e perceptimit. Duke pasur para vetes brezin e autorëve që përvetësuan dhe legjitimuan (në mënyrë individuale) rrugët themelore të abstraksionit, Manevski e merr si detyrim trajtimin e abstraksionit jo thjesht si temë, por si objekt; një objekt që më tej shërben si bazë dhe pikë mbështetëse për të eksploruar marrëdhëniet brenda botës së brendshme të veprës përmes eksperimentimit, transformimit dhe përafrimit, por në të njëjtën masë edhe përmes shkëputjes e distancimit nga konturet tashmë të përcaktuara të shenjuesit abstrakt. Për Manevskin, potenciali i pashtershëm i energjisë krijuese nënkupton qëndrimin brenda aspekteve problematike të hulumtimit artistik, gjë që çon në krijimin e një sërë veprash ose ciklesh veprash: punimet e hershme (1983–1984); *Balkan Core* (1985/86); *Simultaneous Polyphony* (1986–1987); *Stars and Edges* (1987–1990); *Sponsus & Sponsa* (1990); foto-objekte, projekte dhe objekte të lidhura me një hapësirë ​​specifike (*site-specific*) (1992–1995); instalacione dhe mjedise të lidhura me diskurse specifike (1994–2006); *happening*-e/ngjarje artistike (1997–2003); vizatime (1985–2017). Pjesëmarrja e tij në ngjarje të rëndësishme artistike — përfshirë *Dokumenta*-n jugosllave (1987 dhe 1989), Bienalen e Artistëve të Rinj Jugosllavë në Rijekë (1987), Bienalen e Venecias (2007) dhe ekspozita të tjera përkatëse kombëtare e ndërkombëtare — e vendos veprën e tij në kontekstin më të gjerë të rrymave artistike bashkëkohore. Krijimtaria e tij karakterizohet nga një qasje autoriale e dallueshme, qëndrueshmëri në hulumtim dhe një nevojë e vazhdueshme për të rishqyrtuar kufijtë e veprës së artit. Ekspozita retrospektive, që shënon katër dekada të punës krijuese, konfirmon se Blagoja Manevski — një figurë kyçe që parashikoi aksiomat themelore të diskursit bashkëkohor të artit pamor maqedonas — kërkon dhe, padyshim, zbulon dimensionin autentik të trajektores së tij krijuese.

Natali Rajchinovska-Pavleska, kurator i ekspozitës retrospektive

Valentino Dimitrovski veçon tri periudha dhe preokupime dominuese që mund të dallohen gjatë dekadave të fundit: përvojat piktorike nga mesi i viteve ’80 deri në fillim të viteve ’90; realizimi i veprave në frymën e një konceptualiteti dhe objektiviteti të hershëm gjatë viteve ’90; si dhe instalacionet konceptuale, akumulimet “artistike”, krijimi i ambientimeve “artistike” dhe performancat nga gjysma e dytë e viteve ’90 e në vazhdim. Një nga tiparet më specifike të artit të tij, sipas Dimitrovskit, është konstanta e kodimit të dyfishtë ose shumështresor brenda modeleve gjuhësore heterogjene, e arritur përmes një kundërvënieje të thellë e të sofistikuar dhe një loje ironike me elementet semantike e shprehëse të veprave.

Vepra e Blagoja Manevskit e regjistron pulsin e kohës historike. Konkretisht, sipas Bojan Ivanovit, secila prej përballjeve krijuese të Manevskit me mundësitë e identifikuara në një moment të caktuar historik, e pasuron dhe e ndërlikon sërish aktin e tij artistik me shtresa të rënda, solide dhe – hera-herës – të fshehura me mjeshtëri e thellësi të madhe, të cilat përbëhen nga përvoja të përjetuara në mënyrë unike.

Blagoja Manevski, Piktura Logjike, 2002, vaj mbi kanavacë, 12 piktura, secila 70 x 70 cm, nga koleksionet e Muzeut të Artit Bashkëkohor Shkup

Interpretimi i Ljiljana Nedelkovskës sugjeron se Manevski e vendos artin në një zonë paqartësie, ku fushat vizuale dhe konceptuale hapen ndaj interpretimeve të ndryshme të mundshme. Piktura shndërrohet në një situatë skulpturore ku hapet një dialog midis arkitekturës, pikturës dhe objektit – një dialog që përfshin jo vetëm dimensionin formal, por edhe atë socio-kulturor. Instalacionet pikturale të Manevskit spikatin si një akt rezistence i qetë, por i fuqishëm. Ato nuk janë thjesht një ngjarje estetike, por edhe një gjest konceptual që i kundërvihet entropisë së kulturës bashkëkohore vizuale. Rezistenca e artikuluar nga Manevski nuk është thjesht një gjest estetik, por edhe një qëndrim etik, pasi afirmon energjinë e dorës dhe të trupit si një praktikë kritike në një kontekst të pas- *readymade*-it. Veprat e tij vënë në plan të parë punën manuale, përpjekjen e investuar dhe trupësinë, si reagim ndaj modeleve aktuale të prodhimit në artin bashkëkohor, ku favorizohen shpejtësia konceptuale dhe ndërmjetësimi teknologjik. Në këtë mënyrë, arti rikthehet te procesi material i krijimit, ku çdo lëvizje e dorës mbart kuptim dhe hap një hapësirë ​​për një prani materiale të fuqishme.

Blagoja Manevski ka lindur në vitin 1957 në Shkup. Ai u diplomua në vitin 1986 në Fakultetin e Arteve të Bukura pranë Universitetit “Shën Kirili dhe Metodi” në Shkup, me specializim në pikturë nën mentorimin e Petar Mazevit. Gjithashtu, ai mori gradën master në të njëjtin fakultet.
Gjatë viteve ’90, ai punoi si konservator në Institutin Republikan për Mbrojtjen e Monumenteve Kulturore të Republikës së Maqedonisë. Që nga viti 2002, ai është i punësuar në Fakultetin e Arteve të Bukura në Shkup, ku në vitin 2010 u emërua Prodekan për Çështje Akademike. Me vendim të Rektorit të Universitetit “Shën Kirili dhe Metodi”, ai u emërua Dekan i Fakultetit të Arteve të Bukura në dy raste. Ai doli në pension në vitin 2025.
Ai ka qenë pjesëmarrës aktiv në skenën artistike maqedonase dhe ndërkombëtare që nga viti 1982. Deri më sot, ai ka realizuar mbi njëzet ekspozita personale dhe ka marrë pjesë në ekspozita të shumta kolektive, si brenda ashtu edhe jashtë vendit. Ai është fitues i disa çmimeve të rëndësishme, përfshirë çmimin “11 Tetori” për arritje jetësore. Në kontekstin e skenës artistike maqedonase të viteve ’80, Manevski u afirmua si një nga përfaqësuesit më të rëndësishëm të diskursit artistik postmodernist dhe si pionier i artit bashkëkohor në Maqedoni. Vepra e tij e asaj periudhe karakterizohet nga piktura, përmes së cilës ai përdor një proces montazhi për të dekonstruktuar dhe riformësuar paradigmat moderniste. Nga vitet ’90 e në vazhdim, interesat e tij artistike u zgjeruan për të përfshirë disiplina dhe qasje të ndryshme: vizatimin, fotografinë, objektet, instalacionet, ambientet, *land art*-in, si dhe aksionet artistike dhe veprat relacionale.
Pavarësisht këtij spektri të gjerë praktikash artistike, Manevski nuk e braktisi kurrë pikturën. Përkundrazi, ai e pasuroi atë me një dimension të ri kuptimor brenda konceptimit hapësinor dhe formësimit të projekteve të tij, duke ripërcaktuar kufijtë, mundësitë dhe potencialin e saj.

Kuratorë: Natali Rajchinovska Pavleska, Liljana Nedelkovska. Koordinatore e projektit: Blagoja Varoshanec

Imazhi i kopinës: Blagoja Manevski, Bërthama e Ballkanit, 1985, akrilik në letër, 165 x 248 cm, vepër në koleksionin e pikturës të Muzeut të Artit Bashkëkohor në Shkup.

„Solidariteti si e ardhme“ është një projekt i ekspozitës, i cili, përmes një përzgjedhjeje të kujdesshme nga koleksionet më të rëndësishme evropiane të Muzeut të Artit Bashkëkohor – Shkup, shtron pyetjen: çfarë mbetet pas një akti solidariteti dhe si ndryshon domethënia e tij me kalimin e kohës?

Koleksioni francez i Muzeut të Artit Bashkëkohor – Shkup është krijuar në kontekstin e drejtpërdrejtë të tërmetit të Shkupit të vitit 1963. Pas katastrofës, shkrimtari dhe kritiku francez Zhan Kasu, ndërmori një nismë, duke u bërë thirrje artistëve, që të dhuronin vepra për Shkupin. Përmes angazhimit të drejtorit të parë të Muzeut të Artit Bashkëkohor, Boris Petkovski, u vendos një lidhje e drejtpërdrejtë me skenën artistike të Parisit, e cila në atë periudhë përfaqësonte një nga qendrat e artit evropian dhe botëror.

Vëmendje e veçantë do t’i kushtohet faktit se koleksioni francez nuk është një koleksion rreptësisht „kombëtar“. Parisi, në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore, ishte një mjedis artistik ndërkombëtar, ku takoheshin artistë nga vende, kultura dhe tradita të ndryshme. Pikërisht ky diversitet e shndërron koleksionin e Muzeut të Artit Bashkëkohor në një dëshmi të një modeli tjetër të Evropës – një Evropë të lëvizjes, shkëmbimit, diversitetit dhe hapjes kulturore.

Kështu, një akt i solidaritetit ndërkombëtar, u shndërrua në një vlerë të qëndrueshme kulturore dhe në një nga komponentët më të rëndësishëm të koleksionit ndërkombëtar të Muzeut të Artit Bashkëkohor.

Ekspozita do të paraqesë një përzgjedhje veprash të artistëve francezë dhe ndërkombëtarë, të lidhur me skenën artistike franceze, përmes së cilës do të vendoset një dialog ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes. Në përzgjedhje do të përfshihen artistë si Viktor Vazareli, Hans Hartung, Pier Soulage, Ana-Eva Bergman, Dimitar Pandilov, Nikola Martinoski, Borko Lazeski, Vladimir Veličković, Petar Lubarda, Justino Alvez, Aleksandar Trižulak, Vladislav Friç, Janis Mihas, Francesko Somaini etj. – autorë, veprat e të cilëve janë pjesë e koleksionit francez, përkatësisht evropian, të Muzeut të Artit Bashkëkohor dhe pasqyrojnë natyrën e tij të theksuar ndërkombëtare.

Përzgjedhja nuk do të konceptohet si një pasqyrë klasike historike, por si një hapësirë për një lexim të ri të koleksionit. Veprat do të vendosen rreth disa pyetjeve kyçe: Si e kujton historinë një koleksion i krijuar përmes solidaritetit? A mund të jetë vepra artistike dëshmi e një akti kolektiv? Çfarë do të thotë solidariteti sot? Dhe çfarë mund të ndërtojmë pas solidaritetit?

Projekti nuk synon vetëm t’i rikthehet një momenti të rëndësishëm të historisë së Shkupit dhe të Muzeut të Artit Bashkëkohor, por përpiqet t’i përgjigjet pyetjes, se si trashëgimia e solidaritetit mund të shndërrohet në një vlerë aktive në të tashmen dhe në një bazë për një të ardhme të përbashkët më të hapur, më të larmishme dhe më solidare.

Ekspozita është organizuar në bashkëpunim me Institutin Francez dhe programin “Dialogjet Evropiane: Trashëgimitë dhe të Ardhmet Evropiane”, i cili zhvillohet nga 29 shtatori deri më 2 tetor 2026, https://ifs.mk/dialogues-europeens

Imazhi i kopinës: Piotr Kowalski, Me një zhvendosje të lehtë të kokës, 1974, serigrafi në letër, 56,5 x 90 cm, koleksioni i grafikave, Muzeu i Artit Bashkëkohor në Shkup.

Në një kohë kur imazhet, informacioni dhe përvojat dixhitale qarkullojnë me një shpejtësi të paparë, Transformimi Zhytës i Glagolitës nga: Hyrja në Kujtesë, Trup dhe Hapësirë ​​Dixhitale nga Laze Tripkov krijon një hapësirë ​​për reflektim më të ngadaltë dhe më kritik. E prezantuar në Muzeun e Artit Bashkëkohor në Shkup, ekspozita i qaset teknologjisë jo si spektakël, por si një medium përmes të cilit kujtesa kulturore, identiteti dhe prania njerëzore mund të rishqyrtohen në mjediset dixhitale bashkëkohore.

Në qendër të projektit është alfabeti glagolitik, shkrimi më i vjetër sllav. Në kërkimin artistik të Tripkov, ai nuk trajtohet vetëm si një artefakt historik, por si një strukturë e gjallë kuptimi përmes së cilës kujtesa, identiteti, spiritualiteti dhe subjektiviteti dixhital mund të riaktivizohen.

Për kuratoren Lenka Sýkorová, ky transformim e zhvendos shenjën glagolitike nga një formë vizuale historike drejt një “përvoje narrative të gjallë”. Qasja e saj kuratoriale shqyrton se si tipografia mund të aktivizojë kujtesën dhe identitetin, dhe si teknologjitë gjithëpërfshirëse mund të lejojnë që kodet kulturore të mbeten relevante përmes formave të reja të përvojës.

Ekspozita e transformon shkronjën nga një shenjë statike në një takim aktiv. Përmes posterave, objekteve tre-dimensionale, animacionit, realitetit të shtuar dhe virtual, tingullit hapësinor, reagimit haptik dhe mjediseve interaktive, shenjat glagolitike lëvizin përtej sipërfaqes së sheshtë. Vizitori nuk është më vetëm një vëzhgues; trupi hyn në vepër dhe bëhet pjesë e procesit përmes të cilit krijohet kuptimi.

Ekspozita zhvillohet përmes një dramaturgjie graduale: nga posteri i shtypur dhe objektet hapësinore drejt animacionit dhe mjediseve gjithëpërfshirëse shumëshqisore. Në vend që thjesht të paraqesë një kronologji të medias, kjo lëvizje gradualisht e shkrin distancën midis qenies njerëzore, shkrimit dhe hapësirës.

Bashkëkuratori Vladimir Jančevski e vendos këtë dialog brenda asaj që ai e përshkruan si “imazhi përmes boshllëqeve të arkaikës dhe të resë”. Fraza kap një tension qendror të projektit: alfabeti glagolitik është thellësisht i rrënjosur në histori, megjithatë format e tij posedojnë një autonomi vizuale që i lejon ato të funksionojnë bindshëm brenda mjediseve dixhitale bashkëkohore.

Të shkëputura nga faqja e dorëshkrimit, të zmadhuara, të animuara dhe të hapësirëzuara, shkronjat bëhen mjedise, portale dhe trupa dixhitalë që i përgjigjen nevojave. Ato duken njëkohësisht të lashta dhe bashkëkohore, duke sugjeruar që trashëgimia kulturore nuk mbijeton vetëm duke mbetur e pandryshuar, por edhe përmes riinterpretimit të vazhdueshëm.

Edhe pse ekspozita përdor teknologji të përparuara dixhitale, fokusi i saj mbetet thellësisht njerëzor. Zhytja kuptohet jo thjesht si një efekt shqisor, por si një gjendje kulturore dhe emocionale – një mënyrë për të hyrë në kujtesë, për të vënë në pikëpyetje identitetin dhe për të përjetuar trashëgiminë si diçka të gjallë dhe në zhvillim.

Përmes dialogut midis kërkimit artistik të Tripkov, theksit të Sýkorová-s në një “përvojë narrative të gjallë” dhe reflektimit të Jančevskit mbi “arkaiken dhe të renë”, ekspozita propozon kujtesën kulturore si diçka dinamike – të trashëguar, të mishëruar, të vënë në pikëpyetje dhe të rikrijuar vazhdimisht.

Alfabeti glagolitik, pra, kthehet jo si një mbetje e historisë, por si një medium aktiv bashkëkohor i aftë për të prodhuar kuptim të ri në të tashmen.

Për të filluar, edhe një herë

Nuk mund të flitet për fillimin dhe fundin pa u angazhuar në një debat të thellë rreth kontekstit dhe rrjetit të marrëdhënieve. Nëse fundi është në fillim, atëherë nuk kemi gjë tjetër për të bërë veçse të vazhdojmë. Fillimi i shekullit të 20-të u shënua nga një sërë ngjarjesh dramatike dhe pikash kthese në aspektin politik dhe teknologjik, por edhe në atë artistik, duke e bërë të dukshme ndërvarësinë e tyre të pashmangshme. Në vend që t’u shërbente elitave sunduese, koncepti modern i artistit hapi një hapësirë ​​për shprehje individuale jashtë kontrollit të metanarrativës së pushtetit.

Kultura vizuale në fushën e saj të zgjeruar sot konsiderohet në mënyrë të pashmangshme në kontekstin e shfaqjes së fotomontazhit dhe shpërndarjes masive të medias së shkruar – përdorimi i saj në komente politike të përcaktuara qartë dhe saktë, më shpesh të kuptuara si ndërhyrje vizuale (jo)artistike. Përmes disa segmenteve që përqendrohen në njësi dhe periudha të ndryshme tematike, synon të aktualizojë disa nga debatet rreth fuqisë dhe funksionit të imazhit dhe rolit të kulturës vizuale. Eksplorohen proceset specifike të kontrollit të përmbajtjes vizuale dhe interpretimi i tyre, dhe veçanërisht mënyrat se si proceset krijuese të krijimit të imazhit mund të angazhohen në mënyrë kritike në drejtim të rigjenerimit të sferës shoqërore dhe mbrojtjes së të mirës së përbashkët publike në momente specifike komplekse historike dhe politike.

Ekspozita do të paraqesë vepra nga një numër i madh autorësh si John Hartfield dhe bashkëkohësit e tij Josep Renau, Manuel Monleon, Boris Clinch, por edhe brezi i ardhshëm i përfaqësuar nga Hector Cattolica, Klaus Steck, Peter Kennard, Claude Bellajon… Gjithashtu përfshihen vepra nga disa autorë anonimë, përmes posterave, gazetave dhe revistave, si dhe letërsisë që lidhet me temën.

Përveç tyre, ekspozita përfshin vepra nga artistë të rëndësishëm bashkëkohorë si Armando Lulaj, Grupi OPA, Igor Toshevski, Gjorge Jovanovic, Filip Jovanovski, Tomato Kosir, Driton Selmani, The Yes Men… Ekspozita përfshin edhe vepra nga koleksioni i MSU-Shkup, të cilat shpesh nuk janë ekspozuar në kontekstin e reagimit të tyre specifik autentik ndaj situatës socio-politike, siç janë ato të Joan Rabascal, Kwak Dak-Jun, Lino Fiocchi, Petar Lubarda dhe të tjerë.

* Përzgjedhje nga koleksioni i kuratorit Vladimir Janchevski, që përfshin: libra, postera, revista, kartolina, fotografi, grafika dhe botime të tjera të shtypura.

Kurator dhe tekst: Vladimir Janchevski

Koordinator i prodhimit: Ljupčo Iljovski (konservator i Muzeut të Arteve të Bukura)

Kontribues në koleksionin e Muzeut të Arteve të Bukura: Iva Dimovski, Blagoja Varošanec

Dizajni i ekspozitës: Igor Toševski dhe Vladimir Janchevski

Koordinimi: Fanolj Ademi

Realizimi teknik: Jordan Arsovski (Muzeu i Arteve të Bukura), Marjan Gjorgjiev (Galeria Kombëtare),

Marko Petrusevski

Dizajni grafik: Iliana Petrusevska

Projekti mbështetet financiarisht nga Ministria e Kulturës dhe Turizmit e Republika e Maqedonisë së Veriut

Ekspozitë nga Igor Toshevski dhe OPA (Agresioni Obsesiv-Posesiv)

__operacija: Më në fund!

Veprime Operacionale mbi të pafundmen duke vështruar murin e historisë

Është e habitshme që sot, megjithëse dëgjojmë vazhdimisht pretendimin se “asgjë nuk mund të bëhet”, gjithçka vazhdon të funksionojë. Institucionet veprojnë, ekspozitat hapen, veprat e artit shumohen, muzetë mbledhin dhe shfaqin, krizat thellohen, konfliktet e armatosura përshkallëzohen, ndërsa vetë historia duket çuditërisht e palëvizshme. Problemi nuk është më fundi i historisë, por ndjenja se ne vazhdojmë pafundësisht, pa drejtim apo qëllim. Kjo gjendje është ndoshta edhe më shqetësuese sesa perspektiva e një katastrofe përfundimtare. Është sikur të jemi gjetur të bllokuar në një lak të çuditshëm Beckettian.

Për një kohë të gjatë tani, arti bashkëkohor është pritur të jetë politikisht efektiv, i angazhuar shoqërisht, etikisht përgjegjës, ekonomikisht i qëndrueshëm dhe institucionalisht i rëndësishëm, të gjitha pa vënë në dyshim në thelb vetë kushtet në të cilat vepron. Në krizën aktuale të legjitimitetit, këto kërkesa janë bërë gjithnjë e më paradoksale, pasi arti nuk mund të rimarrë më pozicionin romantik të veprës artistike autonome si një vend i privilegjuar i së vërtetës. As nuk mund të mbështetet plotësisht në imperativin e famshëm të Brechtit që arti duhet të funksionojë si një çekiç me të cilin të formësojë botën. Por çfarë ndodh kur vetë ai çekiç pushon së funksionuari? Edhe një herë, e gjejmë veten duke qëndruar para pyetjeve të vazhdueshme të së vërtetës dhe funksionalitetit.

Megjithatë, disa artistë vazhdojnë të këmbëngulin. Jo sepse ende besojnë se mund ta shpëtojnë botën, por sepse vetë këmbëngulja bëhet një mënyrë për të testuar kufijtë e asaj që duket e pashmangshme – e së tashmes së shteruar që Mark Fisher e përshkroi si realizëm kapitalist. Nëse arti ende ka ndonjë funksion kritik sot, ai mund të qëndrojë në ndërprerjen e rutinave operative përmes të cilave e tashmja riprodhon veten pafundësisht. Edhe hezitimi më i vogël, një (gabim) përkthim, një zhvendosje ose një ndërprerje e të priturës, mund të hapë një çarje në sipërfaqen e një realiteti që vazhdimisht këmbëngul se nuk ka alternativë.
Megjithatë, sot vetë bota i ngjan gjithnjë e më shumë një aparati të gjerë operativ. Çfarë mund të bëjë arti kur imazhet nuk ekzistojnë më kryesisht për t’u parë, por për të udhëhequr dronët, për të trajnuar algoritmet, për të analizuar fytyrat dhe trupat dhe për të marrë vendime? Logjika algoritmike e kodit tenton të eliminojë anomalitë, duke ngushtuar hapësirën në të cilën arti mund të veprojë ende. Prandaj, pyetja nuk është më nëse arti do të bëhet një mjet – apo edhe një armë – por si mund t’i bëjë të dukshëm mekanizmat që tashmë funksionojnë pa probleme nën sipërfaqe.

Ndoshta arti sot nuk është as pasqyrë dhe as çekiç. As nuk i ngjan dhomës së errët në të cilën shfaqen ngadalë imazhet e fshehura të botës. Ajo që Walter Benjamin e përshkroi si pavetëdije optike e fotografisë, tani mund të zgjerohet në një pavetëdije operative bashkëkohore: një rrjet tautologjik protokollesh, rutinash institucionale, gjuhësh, bazash të dhënash, algoritmesh dhe ekonomish vëmendjeje që formësojnë në heshtje perceptimin tonë. Nga kjo perspektivë, Ndërprerja në Progres shfaqet në një moment veçanërisht të kohës. Në vend që të përfaqësojnë realitetin – ose të kërkojnë në mënyrë të qartë ta ndryshojnë atë – artistët hetojnë rrjetin e tij operativ. Shqetësimi i tyre nuk është se çfarë domethënie kanë gjërat, por si funksionojnë ato.

Ndërprerje në Progres bashkon veprat e Igor Toshevskit dhe OPA-së (Agresioni Obsesiv Posesiv), duke zbuluar si vazhdimësinë ashtu edhe plotësueshmërinë e praktikave të tyre artistike, si dhe jetëgjatësinë e veprave të artit përmes proceseve të rikontekstualizimit dhe riinterpretimit.

Veprimi i OPA-së, Leonardo apo Michelangelo? (2012), i paraqitur përmes një serie fotografish të shoqëruara nga një reflektim kurioz tekstual, eksploron regjimet e dukshmërisë dhe përjashtimit brenda botës së artit. Në vend që të prodhojë një ekspozitë, OPA ndërton një ngjarje, subjekti aktual i së cilës është qarkullimi mediatik, ekskluziviteti, ftesat, thashethemet dhe dëshira për t’u përkatur – ose frustrimi i të mbeturit i përjashtuar. Këtu, vepra artistike shpaloset si një protokoll komunikues, duke ekspozuar se si mund të gjenerohet vlera simbolike edhe pa një takim të drejtpërdrejtë me vetë veprën. Më shumë se një dekadë më vonë, fotografitë mbeten gjurmë të paqarta të një ngjarjeje, duke rihapur spekulimet rreth asaj që mund të ketë ndodhur – ose jo. Të dashur Jehona dhe Vladimir, Kjo Kuti Përmban 5,000 Denarë (2018) bashkon idetë e dhuratës, parave, besimit dhe marrëdhënieve personale. Në vend që të përfaqësojë një ekonomi vlere, vepra e kryen atë. E paekspozuar kurrë më parë, ajo pyet se ku ndodhet në të vërtetë vetë vepra e artit, duke demonstruar se vlera nuk qëndron vetëm në objekt, por del në pah përmes potencialit të saj dhe përmes rrjetit të marrëdhënieve të aktivizuara nga vetë gjesti. Duke vepruar kështu, bëhet një reflektim ironik mbi ndërthurjen e botës së artit dhe parasë.

Me Between II (2026), Igor Toshevski vazhdon hetimin e nisur në Between (2016), duke e zhvendosur atë drejt një shtrese edhe më pak të dukshme të muzeut. Në vend që të fillojë me vetë veprat e artit dhe fshehjen e tyre, projekti merr si pikënisje përshkrimet e inventarit të veprave të zgjedhura nga Muzeu i Artit Bashkëkohor në Shkup. Këto tekste administrative, të prodhuara fillimisht për dokumentim, gjenerojnë imazhe krejtësisht të reja përmes modeleve të inteligjencës artificiale. Projekti nuk kërkon të rindërtojë veprat e artit që ato përshkruajnë; përkundrazi, ai eksploron përkthimet e papërsosura, por produktive midis gjuhës dhe imazhit. Ajo që del është një objekt i ri vizual, i lindur nga keqkuptimi midis përshkrimit njerëzor dhe interpretimit të makinës. Në instalacionin Çdo Deklaratë Ndërton një Dhomë (2011/2016), Toshevski sugjeron më tej se gjuha nuk prodhon më vetëm imazhe, por vetë hapësirën. I frymëzuar nga kuptimi i Ludwig Wittgenstein se gjuha nuk është një pasqyrë e botës, por një kusht për shfaqjen e saj përmes përdorimit, vepra përbëhet nga një qilim i kuq që fsheh një objekt të panjohur nën sipërfaqen e tij. Çdo deklaratë hap një mundësi për kuptim, ndërsa njëkohësisht prodhon pikën e vet të verbër. Nën çdo artikulim mbetet në mënyrë të pashmangshme diçka që nuk mund të shprehet plotësisht.

Ndërhyrja më e fundit e OPA-së, Një Shmangie nga Historia, përbëhet nga një fotografi në shkallë të gjerë që përshkruan një detaj pothuajse të padukshëm: dorezën vertikale të një dere specifike hyrëse të shoqëruar nga udhëzimi i thjeshtë dygjuhësh, tërheq. I izoluar nga konteksti i tij arkitektonik, ky element funksional bëhet një vend pasigurie. Imperativi fton veprimin, por pa zbuluar as drejtimin as destinacionin. Brenda kontekstit të ekspozitës dhe hapësirës institucionale të muzeut, Një Shmangie nga Historia nuk sugjeron një arratisje nga historia, por na përball me absurditetin e vazhdimit të saj automatik. Ajo në heshtje ngre një pyetje të thjeshtë por shqetësuese: a është ende e mundur të devijojmë nga një trajektore e paracaktuar? Dhe nëse po, si? Sidomos kur ka një mur që qëndron drejtpërdrejt para nesh.

Pikërisht për këtë arsye ekspozita është instaluar në hollin e Muzeut të Artit Bashkëkohor – vendi ku mekanizmi institucional fillon të funksionojë shumë kohë para se të hyjmë në vetë ekspozitën. Holli – ose, nëse preferojmë, holli – në mënyrë të pashmangshme evokon nocionin e lobimit: mekanizmat e padukshëm të ndikimit, negociatave dhe prodhimit të vlerës. Këtu, muzeu është gjithçka tjetër përveç një enë neutrale; ai funksionon si një sistem operativ pothuajse i padukshëm. Në vend që të zërë galeritë kryesore të ekspozitës së muzeut, Ndërprerja në Progres shfaqet në pragun e tyre, e pozicionuar strategjikisht në të vetmin vend që thjesht nuk mund të anashkalohet. Brenda kësaj hapësire operative, veprat e OPA-së dhe Igor Toshevskit mund të përjetohen si propozime të dallueshme artistike, por edhe si pika hetimore përmes të cilave arti bashkëkohor shqyrton mekanizmat që prodhojnë dukshmëri, vlerë dhe kuptim. Të marra së bashku, këto pesë vepra gjurmojnë një hartë të veçantë të operacioneve që lidhen me dukshmërinë, shkëmbimin, përkthimin, fshehjen dhe parashikimin. Ato nuk ilustrojnë thjesht teorinë – ato e vënë atë në lëvizje. Prandaj, mund të dallohen jehonat e Martin Heidegger dhe “çekiçit të tij të thyer”, çekiçit të Bertolt Brecht, Walter Benjamin, botëve gjuhësore të Ludwig Wittgenstein, traditës së kritikës institucionale të lidhur me Hans Haacke dhe Andrea Fraser, imazheve operative të Hito Steyerl dhe vizionit automatik të Trevor Paglen. Megjithatë, këta emra nuk thirren si autoritete të afta për të shpjeguar ose legjitimuar veprat e artit. Ato funksionojnë në vend të kësaj si koordinata konceptuale brenda një fushe në të cilën praktika artistike nuk aspiron më thjesht të përfaqësojë realitetin ose ta kundërshtojë atë drejtpërdrejt, por të ekspozojë, ndërpresë dhe herë pas here të ridrejtojë operacionet përmes të cilave vetë realiteti konstituohet vazhdimisht.

Sigurisht, Ndërprerja në Progres nuk përshkruan një gjendje të fiksuar. Vitaliteti i gjuhës zbulon se ndërprerja dhe vazhdimësia nuk janë as të qëndrueshme dhe as reciprokisht përjashtuese; ndoshta secila tashmë përmban tjetrën. Ekspozita kështu bëhet një koment ironik mbi një gjendje në të cilën ne presim pafundësisht të ndodhë diçka vendimtare, ndërsa vetë mekanizmat vazhdojnë të veprojnë pa ndërprerje. Rëndësia e saj qëndron pikërisht në bërjen e dukshme të asaj që zakonisht mbetet e fshehur: proceset përmes të cilave prodhohen imazhet, funksionojnë institucionet, konstituohen vlerat dhe formohen vetë kushtet e perceptimit. Nëse arti ende ka një rol kritik sot, ndoshta nuk është as të pasqyrojë botën dhe as ta transformojë atë përmes një gjesti të vetëm vendimtar. Nuk ka nevojë të jetë as pasqyrë, as çekiç, as dhomë e errët. Në vend të kësaj, ai mund të funksionojë si një fushë dinamike bashkëveprimi që na lejon, të paktën për një moment, të perceptojmë sistemet operative të padukshme që organizojnë. Arti e ruan kuptimin e tij për aq sa herë pas here arrin të prodhojë ndërprerje të vogla brenda vazhdimësisë së pandërprerë të gjërave.

Vladimir Jançevski

Igor Toshevski e trajton artin si një mjet funksional për dekonstruksionin e strukturave të pushtetit, duke vënë në pikëpyetje kryqëzimin kompleks midis autoritetit politik, kontekstit post-socialist dhe lirisë së shprehjes. Përmes projekteve të tilla si “Dossier”, “Commitment” dhe “Territore”, ai problematizon sistematikisht propagandën shtetërore, censurën dhe kufijtë e ekspozimit institucional. Ai shpesh përdor mediat masive për të vënë në pikëpyetje konceptin e origjinalitetit dhe pronësisë mbi historinë vizuale kolektive, duke e gjetur kuptimin në marrëdhënien midis informacionit (tekstit) dhe bartësit të tij vizual (imazhit).

OPA (Obsessive Possive Aggressive) është një bashkëpunim artistik i themeluar nga artistët vizualë Slobodanka Stevceska dhe Denis Saraginovski. Duke vepruar në kryqëzimin e specifikës së kontekstit, potencialit të hapësirës publike, sferës publike dhe gjuhës së marketingut, OPA përdor ndërhyrje, media taktike, mockumentarë dhe strategji të afirmimit subverziv për të hetuar në mënyrë kritike strukturat sociale, ideologjike dhe institucionale të pushtetit. Përmes një numri projektesh të saj, OPA përdor artin si platformë për debat publik, duke krijuar situata që qëllimisht i turbullojnë kufijtë midis trillimit dhe realitetit, dhe midis artit dhe politikës.

Ilustrim i kopertinës: OPA, “Një udhëtim nga historia”, 2026, printim dixhital

Kundër forcës së domosdoshmërisë që organizon rendin shoqëror dhe politik mbizotërues, kjo ekspozitë propozon që ne të mendojmë (me) trupin si anarkik – si një materialitet i gjallë, dinamik dhe që mendon, i cili nuk mund të reduktohet në një identitet, funksion ose formë të qëndrueshme. Në vend të një uniteti të individualizuar dhe të privatizuar, trupi këtu bëhet një proces: i fragmentuar, i këputur, i ekspozuar ndaj trupave, teknologjive dhe mjediseve të tjera, në një gjendje të vazhdueshme bërjeje.

Veprat e krijuara rishtazi nga artistët eksplorojnë pikërisht këtë fushë të paqëndrueshmërisë. Trupi shfaqet si marrëdhënie, si afekt, si gabim, si vijë, si palosje, si një strukturë e hapur që refuzon të mbyllet në vetvete. Në vend të përfaqësimit, këto vepra ofrojnë abstraksione të materialitetit. Jo si një distancim nga trupi, por si shpërndarje e tij në mundësi të shumta (bashkë)shfaqjeje.

E frymëzuar nga perspektivat queer, feministe dhe dekoloniale, ekspozita evokon arkiva, figura dhe forma jete më pak të njohura, gjysmë të harruara ose edhe të rrezikshme, duke përfshirë: egërsinë, shkretëtirën dhe përçarjen e dëshirës në një botë post-natyrore, protetike dhe anti-teleologjike; trupa të ndryshëm trans*, disidentë të sistemit seks-gjini, si dhe eroticizma devijante; kundërseksualitetin me dildo dhe eksperimentet gjinore të mishëruara; ekstravagancën dhe tepricën e ekonomisë libidinale përtej klasifikimit modern seksual; trupat e qëllimshëm dhe sfidues të fëmijëve, vajzave dhe lezbikeve të pabindura; devijimet e zeza në Amerikën raciste; dhe eksperimentet e bukura të jetesës së lirë dhe anarkisë së përditshme të vajzave dhe grave të zeza të zakonshme si jetë të pabindura përtej botës anti-zezake të policimit të bardhë, liberalizmit dhe respektit.

Ekspozita i qaset trupshmërisë si diçka që nuk duhet të jetë plotësisht e dukshme ose e lexueshme. Përkundrazi, ajo këmbëngul në të drejtën për errësirë. Në këtë kuptim, perspektiva queer nuk del thjesht si një çështje identiteti, por si një forcë poetike dhe politike që çmonton normat dhe klasifikimet e gjinisë, seksualitetit dhe koherencës trupore, duke hapur hapësirë ​​për forcën e egër të mishit, për shumësinë dhe paparashikueshmërinë. Për improvizime të bukura dhe eksperimente performative, për rikonfigurime të ndjeshmes dhe për një refuzim të qeverisjes.

Të mendosh me trupa anarkikë do të thotë të pranosh të qenit i paplotë. Jo një qenie e vetme, por e shpërndarë brenda koreografive dhe erotizmit të arratisur, brenda vijave zigzag që largohen nga lineariteti i këtij mjedisi ekspozite.

Kurator: Slavcho Dimitrov

Pjesëmarrës artistë: Darko Aleksovski, Gjorgji Despodov, Klelija Zhivkoviq, Hristina Ivanoska, Jovan Josifovski, Aleksandra Petrushevska dhe Tereza Lazarev, Jane Čalovski

*Ekspozita është pjesë e edicionit të 13-të të Fundjavës së Krenarisë së Shkupit 2026 – Festivali për Art, Kulturë dhe Teori Queer

SFONDE: vepra dhe sfonde ng koleksioni i Muzeut të Artit Bashkëkohor Shkup dhe koleksioni i EVN nga Austria

Me ardhjen e modernizmit, hapësira reduktohet në një sfond, duke u bërë neutrale, e heshtur, pothuajse e padukshme. “Kubi i bardhë” ishte një skenë e thjeshtë për artin që përpiqet të çlirohet nga ornamentet dhe dekoret. Në të njëjtën kohë, në shekullin e 20-të, shprehjet arkitekturore u shfaqën në stilin e pavioneve me fasada xhami që lejojnë që pamjet të shpalosen, dhe brendësia dhe eksterieri të rrjedhin në njëra-tjetrën.

MSU në Shkup, si dhe selia e EVN në Maria Enzersdorf pranë Vjenës, Austri, ndajnë karakteristika të tilla arkitekturore të modernizmit. Për korridoret e ndërtesës austriake të viteve 1960, u zhvillua një koncept i jashtëzakonshëm, i lançuar në vitin 2018: artistëve iu ngarkua të krijonin sfonde të dizajnuara me porosi për mure të ndryshme, duke krijuar ishuj për ekspozita të veprave të zgjedhura nga koleksioni i korporatës. Ajo ekziston që nga viti 1995, është kuruar nga Bordi Këshillimor Artistik dhe përqendrohet në artin bashkëkohor ndërkombëtar. Për ekspozitën e vitit 2026 në MSU në Shkup, ky instalacion është transferuar në një mjedis të ndryshëm për herë të parë. Në katin përdhes të muzeut, janë instaluar mure mobile, me sfonde dhe vepra arti të zgjedhura nga koleksioni EVN, të kombinuara me vepra nga koleksioni MSU. Ato thyejnë jo vetëm planin e ndërtesës, por edhe nocionin modern të neutralitetit dhe objektivitetit. Ekranet e palosshme paraqiten në hapësirë ​​si skulptura dhe, në të njëjtën kohë, si bartës të imazhit. Ato hapen dhe mbyllen, zbulojnë dhe fshehin. Kjo krijon tranzicione në vend të kufijve, dialog në vend të demarkacionit. Zëra, ngjyra dhe tekstura të ndryshme, kohë dhe mënyra të të menduarit takohen. Qartësia ndonjëherë e rreptë transformohet në një labirint përshtypjesh – shumështresore, të hapura dhe në ndryshim të vazhdueshëm.

“Sfonde” bashkon vepra arti nga origjina të ndryshme. Temat, subjektet dhe qëndrimet artistike nga disa breza kryqëzohen dhe informojnë njëra-tjetrën, duke e bërë të dukshme universalitetin e artit dhe prodhimit artistik.

Ekipi kuratorial: Brigitte Hack, Heike Meyer-Ripper, Markus Schinwald, Thomas D. Trumer, Blagoja Varošanec
Ndihmë kuratoriale: Iva Dimovski, Martin Embacher, Nikola Martinovski
Koncepti i dizajnit të ekspozitës: Markus Schinwald
Prodhimi dhe realizimi: Martin Embacher, Lisi Seininger
Vizualizimi i dizajneve të letrës së murit: Kristin Schmautzer
Organizimi: Natalija Mejandzieva, Nikola Martinovski
MSU Shkup – dizajn grafik: Albana Bekteš
Asistent për koleksionin e evn: Benjamin Kos
Mure mobile: Monozero DOOEL-Shkup
Shtypja: IDEA Plus 360° Communications

Në foton e kopertinës: Në plan të parë, një skulpturë nga Naso Beqarovski, Fitues, 1974, metal, nga koleksionet e MSU Shkup; në sfond: Elizabeth Bakambamba Tambwe, Dita që vrava Elvisin (Sfond), 2020, letër-muri, model i përsëritur, i mbledhur dixhitalisht nga një foto e montuar si burim; i porositur për koleksionet e EVN, 2020

Fotografia: Markus Krottendorfer

Pamje nga ekspozita: https://www.tapeti.at/en/exhibition-views/

Muzeu i Artit Bashkëkohor në Shkup po kuron një ekspozitë të rëndësishme të veprës së Ken Friedman, ku do të prezantohet edhe Gjoko Muratovski.

Ekspozita “92 Evente + 1” do të shënojë 70 vjet të praktikës artistike të Ken dhe 60 vjet që kur ai, si pjesëmarrësi më i ri, iu bashkua Fluxus, lëvizjes inovative që ai formoi së bashku me George Maciunas, George Brecht, Yoko Ono, Nam June Paik, Joseph Beuys, John Cage, si dhe Christo dhe Jeanne-Claude.

Kjo ekspozitë do të prezantojë të gjitha 92 partiturat nga Ken Friedman, dhe gjithashtu do të rikrijojë vepra të zgjedhura nga fillimet e karrierës së tij, midis tyre një vepër e bërë fillimisht në vitin 1971 për ekspozitën e John Lennon dhe Yoko Onos “Kjo nuk është këtu” në Muzeun Everson në Syracuse, New York.

Veprat e Ken Friedman tashmë mbahen në koleksionet e përhershme të Muzeut të Artit Modern (MoMA) në New York, Muzeut të Artit të Harvardit dhe Institutit Smithsonian. Kjo ekspozitë do t’i shtojë një koleksion të ri të veprave të tij koleksioneve të përhershme të MoCA-së – duke përfshirë një vepër për Qytetin e Shkupit që Ken dhe Gjoko Muratovski e krijuan së bashku për këtë rast (+1).

*Ekspozita është prodhuar në bashkëpunim me Muzeun e Artit Bashkëkohor dhe mbështetet financiarisht nga Gjoko Muratovski, Vladimir Janchevski dhe Ljupcho Iljovski.

Kurator: Vladimir Janchevski
Producent: Ljupcho Iljovski
Drejtor Artistik: Gjoko Muratovski
Dizajn dhe paraqitje: Iliana Petrushevska
Teknik: Jordan Arsovski
Koordinator: Besnik Emini