Изложби Тековни Следни Минати
EN AL

СÈ ШТО НИ Е ЗАЕДНИЧКО: Животните не се таму некаде

Интернационална изложба 

Отворање: 28/11/2026 (сабота), во 13:00 часот

 

Изложбата „Сè што ни е заедничко“  го насочува вниманието кон животинскиот свет, фокусирајќи се на другите видови со кои ги споделуваме нашите средини, истории и иднини, а чие постоење систематски било контролирано, маргинализирано, експлоатирано или невидливо. Во услови на климатска криза, забрзано исчезнување на видовите, во време кога грижата сè почесто се истакнува како општествена вредност, но сè поретко се остварува во практика, постантропоцентризмот се појавува како клучна концептуална рамка на размислување. Тој предлага поместување од сфаќањето на човекот како неспорен центар на знаењето, културата и моќта, отворајќи простор за животи, гласови, дејствувања и облици на знаење кои не се човечки, но сепак се суштински за опстанокот, правдата и одржливоста на светот што заеднички го населуваме.

Изложените дела се занимаваат со прашањата на повеќевидовската етика, истражувајќи го насилството вградено во антропоцентричните системи, но истовремено замислувајќи алтернативни форми на заедничко живеење. Тие обработуваат теми како што се етиката и политиката на грижата, нечовечката перцепција и јазик, сведочењето и страдањето на животните во системите на човечко насилство, шпекулативните и архивските облици на животински отпор, хибридноста и мултивидовската коегзистенција, деколонизацијата на перцепцијата, како и можностите за солидарност помеѓу видовите. Преку разновидни уметнички практики и медиуми, уметниците предлагаат афективни и политички начини за замислување на односите со нечовечкиот живот, насочени вон логиката на доминација, кон заемност, меѓузависност, грижа и коегзистенција.

Оттука, изложбата ги поставува животните во средиштето на заедничките еколошки и политички реалности, препознавајќи ги како активни чинители со сопствени искуства, емоции, меморија, начини на комуникација, соработка и отпор, а не како симболи, метафори или естетски мотиви. 

 

 Постер за изложбата. Дизајн на Албана Бектеши.

 

Иако изложбата се занимава со итни глобални прашања, таа е подеднакво длабоко вкоренета во својот локален контекст. Присуството на илјадници бездомни кучиња и други животни на улиците на Скопје и низ Северна Македонија ги открива противречностите во односот на општеството кон животните со кои го делиме просторот. Нивното секојдневно присуство отвора прашања што ги надминуваат рамките на благосостојбата на животните и се однесуваат на јавната одговорност, институционалната грижа и начините на кои го организираме заедничкиот живот во градот. Иако се составен дел од урбаниот живот, овие животни се изложени на занемарување, малтретирање и убивање, а односот кон нив ги разоткрива не само границите на институционалната одговорност, туку и пошироката општествена толеранција кон насилството, селективноста на сочувството и нееднаквата вредност што им се припишува на различните облици на живот.

Покрај постојните дела на меѓународни уметници и избраните дела од Колекцијата на солидарноста на Музејот на современата уметност – Скопје, изложбата ќе вклучи и дела од македонски уметници кои произлегуваат од непосредното соочување со локалните услови во кои живеат животните и од прашањата што ги отвораат односите меѓу луѓето, животните, градот, институциите и животната средина.

Изложбата се надоврзува на долгорочниот кураторски истражувачки проект „Сè што имаме заедничко“, започнат во 2018 година и развиван низ серија меѓународни изложби кои ги истражуваат солидарноста, социјалната правда, политичката имагинација и алтернативните форми на коегзистенција.

Уметници: Маурицио Гати, Елене Глонти, Крсто Глигорјадис, Клелија Живковиќ, Осама Затар, Христина Иваноска, Ѓорѓе Јовановиќ, Роман Селим Кередин, Гал Кирн, Изабела Левенска Миљаниќ, Немања Миленковиќ, Ахмет Огут, Аби Палмер, Илија Прокопиев, Кикуја Сатоши, Ченг Синхао, Оља Триашка Стефановиќ, Марија Цагкари, Јане Чаловски

Кураторки: Мира Гаќина и Јованка Попова

 

Насловна фотографија: Аби Палмер, Аби Палмер го измислува времето, видео, 2023. Фото кредит: Со дозвола на уметникот и Артејнџел (Artangel)

 

Изложбата е финансиски поддржана од Министерството за култура и туризам на РСМ и Тиквеш.

 

Интернационална групна изложба

Отворање: 16 ноември / 20:00

 

Многу од современите кризи и општествени нееднаквости произлегуваат од логиката на капиталистичкиот патријархат, систем заснован врз доминација, експлоатација и контрола над жените, Другите и природата. Ваквата испреплетена политичка хиерархизација ги поставува правата на оние кои не се дел од канонот на пониско рамниште. Од друга страна, веќе освестената доминација на патријархалните и бели расистички ставови кои ги инфериоризираат другите „поради нивните непроменливи основни природи“, претпоставува и поттикнува иницирање и создавање заедница што се грижи за состојбата на светот и условите во него, со намера да интервенира во нив. Филозофката Роси Браидоти повикува на оддалечување од антропоцентризмот кон разбирање на животот како мрежа од меѓусебно поврзани човечки, нечовечки и технолошки сили. Односно, борбата за правата на жените, гледајќи од перспектива на постхуманистичкиот феминизам, претендира кон деидентификација и потрага по друго човештво, кон нови етички афирмативни релации што ја прекинуваат хиерахријата меѓу луѓето и Другите и ја зацврстуваат меѓузависноста, препознавањето на еднаквоста на видовите и посоработливото чувство на меѓузависност меѓу луѓето и животните, растенијата, Земјата и планетата како целина. Односно, како што вели Браидоти, меѓу сите останати: жените, ЛГБТ, животните, црните луѓе, постколонијалните, бактериите, Другите, вонземјаните[1], дел од мноштвото исклучени од официјалната историја и култура.

„Жени, животни, постколонијалци, бактерии, Други и вознемирените води“ e, всушност, изложбен есеј што тргнува од претпоставка и презентација со заложба за нови форми на еколошка и етичка одговорност и колективна грижа, кои што се прошируваат надвор од човечкото. Претпоставката која ја поставува е дека за подобар свет се потребни нови етички релационалности што ќе ја нарушат хиерархијата меѓу луѓето и Другите и ќе ја зацврстат меѓузависноста. Заложбата, пак, е визуелно оформена рамка на дела од уметници од различни времиња, периоди, географии и родови кои, тргнувајќи од она што ни е заедничко, како тела составени од вода, односно нашата воденост (wateriness) која нè прави повеќе-од-луѓе, и на материјално и на концептуално ниво, се обидуваат да зборуваат за експлоатацијата на водата не само како еколошки проблем, туку и како криза на релации, одговорност и целокупна организација на животот. Односно, според Астрида Неиманис, сите сме ние водени тела[2], што може да се разбере како политичко, еколошко и етичко прашање кое ја предизвикува идејата за човечките суштества како автономни субјекти што стојат одвоено од природата. Приватизацијата, комодификацијата, загадувањето и прекумерната екстракција на водата говорат за генералниот третман на живиот свет како неограничен ресурс, за моќта и за социјалната нееднаквост. Наспроти оваа логика, изложбата нè повикува да гледаме на водата како на споделена и релационална состојба на постоење, како медиум на меѓузависност и како материјална сила што ги поврзува човечките и повеќе-од-човечките светови.

Обединувајќи ги уметничките практики на Урсула Биман, Каролина Кајчедо, Верица Ковачевска, Минерва Куевас, Ивана Мирчевска, Даринка Поп Митиќ и Робертина Шебјаниќ, оваа изложба ги истражува многубројните начини на кои водата станува простор на еколошка, општествена и политичка борба. Преку видео, инсталација, звук, истражувачки практики и визуелни интервенции, уметниците ги разгледуваат експлоатацијата и претворањето на водата во стока, инфраструктурите што го контролираат нејзиното движење, како и последиците од деградацијата на животната средина врз човечките и не-човечките заедници. Нивните дела ја разоткриваат испреплетеноста на екстрактивните економии, колонијалното наследство и капиталистичките системи, истовремено доведувајќи го во прашање антропоцентричното сфаќање на природата како ресурс достапен за неограничена потрошувачка. Наместо да ја третира водата како пасивен пејзаж или неисцрпна стока, изложбата нè повикува да ја преиспитаме како живо, меѓусебно поврзано и ранливо тело. Таа поставува прашања за тоа како би можеле да ги слушнеме нејзините истории, да ја препознаеме нејзината активна улога и да замислиме алтернативни облици на соживот, втемелени врз меѓузависност, одговорност и грижа.

Во делата на Каролина Кајчедо и Минерва Куевас се говори за експлоатацијата на водата како јавно добро. Кајчедо во своето видео дело „Ние реката“ раскажува за екстрактивните индустрии и еколошките катастрофи предизвикани од изградбата на неколку хидроелектрични централи во Бразил, како и за различните движења на отпор на многубројните домородни заедници што живеат во нивната околина. Куевас во својата инсталација насловена „Егалите“ зборува за приватизацијата и комодификацијата на јавните ресурси, наспроти идејата за јавно добро наменето за сите. Во оваа инсталација, таа го трансформира брендот за флаширана вода Евиан, заменувајќи го неговото име со зборот égalité. Урсула Биман, пак, во видеото „субатлантик“ ги потенцира топењето на глечерите предизвикано од глобалните климатски промени, сериозниот дисбаланс на екосистемите, но и потенцијалот што го носат за нови генетски иднини. Робертина Шебјаниќ, пак, во својата инсталација „Ехо од бездната“ зборува за критичното, а сепак често занемарувано прашање на хемиското оружје фрлено на морското дно што го нарушува биодиверзитетот, хемискиот состав на водата и еколошката рамнотежа.

 

Верица Ковачевска, Речно време, 2026, видео 4′ (фотографија од видео, објава со љубезна дозвола на уметничката)

 

Верица Ковачевска во својата видео-поема насловена „Речно време“ го истражува времето преку нашиот однос со сопствените тела, природата и домородната мисла, повикувајќи на забавување како обратен процес на забрзаниот капиталистички ритам преку нејзината средба со реката Уругвај. Даринка Поп Митиќ во муралот насловен „Дидара“, преку животната приказна на призренката Дидара Дукаѓини Ѓорѓевиќ, учителка, а подоцна и професионална политичарка и функционерка во покраинските и федералните власти во Југославија, зборува за реката Љомза/Бистрица во Призрен и за важноста на реката за градот. Имено, водата што од планините течела низ мрежа од заеднички канали низ градот била предмет на колективната грижа на граѓаните за овој заеднички ресурс, внимателно и во корист на сите. Инсталацијата на Ивана Мирчевска, насловена „Сплавот на Мимликвиите“, од некоја идна перспектива шпекулира за „влажната иднина“, односно за импликациите од климатските промени, како што се интензивирањето на хидролошките циклуси, зголемувањето на врнежите од дожд, топењето на мразот и проширувањето на мочуришните системи кои ги редефинираат пејзажите, биодиверзитетот и човечката инфраструктура. Преку замислените облици на телесна интелигенција, наречени Мимликвии, таа го отвора прашањето за тоа како се менуваат нашето телесно искуство и нашите релации кога светот околу нас и во нас станува воден.

Од друга страна, дел од изложбата се и неколку дела од колекцијата на МСУ – Скопје, ставени во целината „пејзажите не се веќе само пејзажи“, односно waterscapes, во кои водата е примарен фокус, а нивни авторки се претежно уметнички. Внесувајќи ги историските претстави на водни пејзажи и пејзажи од жени уметници во дијалог со современите уметнички практики, изложбата ги следи променливите перцепции за водата низ различни историски и политички контексти. Движејќи се меѓу водата како предмет на естетско размислување и водата како оспорувана територија, обликувана од екстракција, приватизација и еколошко насилство, таа испитува како нашиот однос со овој суштински елемент е конструиран и трансформиран. Оваа историска споредба, исто така, отвора феминистичка перспектива кон претставувањето на природата, преиспитувајќи ги родовите асоцијации помеѓу жените, телата и природниот свет, а истовремено ги обновува уметничките истории што честопати останувале на маргините на доминантните наративи. Наместо да претставува линеарен премин од живописниот пејзаж кон еколошката криза, изложбата внесува различни темпоралности и форми на знаење во меѓусебен дијалог, прашувајќи како водата носи истории на експлоатација, сеќавање, отпор и меѓузависност.

[1] Rosi Braidotti, Posthuman Feminism, (Polity Press, 2022); https://www.youtube.com/watch?v=drLsM1T_Zm0

[2] Astrida Neimanis, Bodies of Water: Posthuman Feminist Phenomenology (Bloomsbury Academic, 2017)

 

Кураторка: Ивана Васева

Уметнички: Урсула Биман (Швајцарија) | Каролина Кајчедо (Обединето Кралство | САД / Пуерто Рико) | Верица Ковачевска (Северна Македонија / Швајцарија) | Минерва Куевас (Мексико) | Ивана Мирчевска (Северна Македонија) | Даринка Поп Митиќ (Србија) | Робертина Шебјаниќ (Словенија), како и дела од колекцијата на МСУ – Скопје, од уметничките Кате Антипа, Алесандра Бонели, Тоња Дендриноу Николаидис, Катја Евтимова, Ен Меккол, Анета Светиева

Изложбен дизајн: Димитар Милев во соработка со Ивана Васева

Дизајн-соработничка: Илиана Петрушевска

Соработници во продукцијата: Димитар Милев, Денис Сарагиновски, Невенка Николиќ, Ива Димовски, Ана Трајковска, Мартин Манев.

Насловна фотографија: Каролина Кајчедо, Ние реката, 2016, видео 29’29“ (фотографија од видео, објава со љубезна дозвола на уметничката и на Commonwealth and Council and Instituto de Vision – New York, Bogotá)

 

Изложбата е дел од годишната програма на Музејот на современата уметност, поддржана од Министерството за култура и туризам на Република Северна Македонија.

 

Отворање – 05/11/2026 во 19.30 часот

Светска премиера на перформансот “i heard whispers at table rock” на Лео Робинсон во 20.00 часот

Уникатната колекција на Музејот на современата уметност во Скопје има потенцијал за истражувања и реоткривања. Се уште се изненадуваме на можностите во колекцијата кои се поттикнати од истражувачите. Затоа, една од водечките тенденции е отвореност кон преобликуањето на наративот, со постојано охрабрување на истражувања на нови релации и препрочитување.

Апстрактните слики на Обри Вилијамс (1926–1990) ги евоцираат елементалните сили на земјата, огнот и катаклизмите. Додека пионерското творештво на овој уметник добива сè поголемо признание во Британија каде што тој живеел и работел (покрај Гвајана, Јамајка и Флорида), две од неговите рани дела за малку ќе останеле изгубени во колекцијата на Музејот на современа уметност во Скопје (МСУ-Скопје), поради едноставна грешка во системот за каталогизација.

 

Обри Вилијамс (1926-1990), Ловџиски трофеј, 1959, темпера на хартија, 40 х 55 см. Збирка на слики, МСУ Скопје

 

По повод одбележувањето на стогодишнината од раѓањето на уметникот во 2026 година, изложбата „Изгубени низ процепите: Обри Вилијамс и другите во колекцијата на МСУ-Скопје“ започнува со реоткривање на две слики од Вилијамс, кои се изложени за првпат по нивното поединечно донирање во 1960-тите години, а воедно и за првпат во регионот на Западен Балкан. Од ова јадро, следејќи ги сеизмичките бранови на земјотресот, се шират дела од колекцијата, донирани од уметници, галерии и заедници со кои Вилијамс бил поврзан. Делата на Денис Боувен, Кенет Кутс-Смит, Френк Аврeј Вилсон, Халима Налец и други уметници поврзани со галеријата New Vision Center во Лондон, укажуваат на тоа како и зошто делата на Вилијамс можеби стасале во Скопје. Следните бранови сугерираат поспекулативни врски со уметници од поранешна Југославија и пошироко, од кои многумина го делеле уметничкиот интерес на Вилијамс за „природните“ катастрофи. На тој начин, „Изгубени во процепите“ нуди нови, релациски перспективи за уметничките одговори на земјотресот од 1963 година – настан што дове до создавањето на „Колекцијата на солидарноста“ во Скопје, како дел од широки, транснационални напори за обнова на разурнатиот град.

Кураторката Јелена Софронијевик се надоврзува на концептот за „треперење заедно со“ (trembling with) музејските колекции, преземен од мислителот од Мартиник, Едуар Глисан (1928–2011), како практика на „отфрлање на сите категории на фиксна и империјална мисла“, а аудио делата на современите уметници Еми Алраи и Лео Робинсон ѝ даваат форма на оваа критичка перспектива, вклучувајќи ново аудио дело како одговор на една опера на композиторот Дмитри Шостакович, близок пријател и инспирација на Вилијамс.

Ова дело, создадено специјално за конкретната локација во Северна Македонија, е поставено заедно со репродукции на дела од Вилијамс, кои потекнуваат од британски уметнички збирки во Јоркшир – меѓу кои и „Картрајт хол“ во Брадфорд, град збратимен со Скопје по земјотресот во 1963 година.

 Кураторот Владимир Јанчевски, поаѓајќи од кризата на имагинацијата во ерата на контемплации за „крајот“, гледа можност за понатамошно преиспитување на современиот апокалиптичен дискурс преку погледите на автори како Боавентура де Соуша Сантош, Џоана Зилинска, како и T. Џ. Демос. Делата од колекцијата на МСУ, бројните и разновидни претстави на еколошки кризи, деструкција, па и отсуството на човекот, нудат можност да се преиспитаат различни тропи за крајот на времето, за небиднината. Потиснатите епистемологии, преку кои катастрофата може да се види и како нешто повеќе од само егзистенцијална закана, претставуват можност за нов утописки поглед. Инсталацијата на Франциско Томшич, базирана на неговата долгогодишна релација со Скопје, навраќајќи се во минатото, дава современ поглед кон нашето сфаќање на односот помеѓу социополитичката и „природната“ катастрофа.

Изложбата, „Изгубени низ процепите“ ги промислува континуираните односи меѓу колекциите, заедниците и културните работници, и токму од процепите, се обидува да извлече форми на солидарност што можат да послужат при градењето на нашата заедничка иднина.

Уметници: Обри Вилијамс, Ахмед Парвез, Алберто Бури, Александар Јанкуловски – Цане, А. Оскар (Питер Шелдон-Вилијамс), Биргит Шолд, Боро Митриќески, Брајан Рајс, Колин Сакстон, Дејвид Хокни, Денис Боувен, Димче Кочо, Доне Милјановски, Душан Џамоња, Душан Перчинков, Емии Алраи, Ерна Розенштајн, Фердинанд Кулмер, Франциско Томшич, Френк Авреј Вилсон, Халима Налец, Ханс Хартунг, Хари Оузи, Хенри Мур, Хауард Хоџкин, Џејмс Босвел, Џенифер Диксон, Џон Дикерсон, Кенет Роват, Лео Робинсон, Ли Јуан-Чиа, Мини Фрај, Мира Спировска, Мохамед Ахмед Абдала, Мунира Ал-Кази, Мустафа Валид Сити, Нил Мурисон, Никола Мартиноски, Олга Јевриќ, Ордан Петлевски, Петар Хаџи Бошков, Петар Лубарда, Петар Мазев, Ристо Калчевски, Ристо Лозановски, Роберто Мата, Родољуб Анастасов, Скот Добсон, Софу Тешигахара, Спасе Куновски, Стефан Маневски, Тереза ​​Пеговска, Виктор Антон, Виктор Пасмор, Ва Јинг Шоу, Вифредо Лам, Јоел Шварц, Зоран Мушич.

Куратори: Јелена Софронијевик и Владимир Јанчевски

Соработници: Ива Димовски, Благоја Варошанец; Конзерватор: Љупчо Иљовски; Графички дизајн: Илиана Петрушевска; Дизајн и потготовка за печат: Албана Бектеш Рамадани; Техничка изведба: Јордан Арсовски, Марјан Ѓорѓиев; Координатори: Бесник Емини, Фанољ Адеми

Изложбата е составена од дела од колекцијата на МСУ – Скопје, како и дела од поканети современи уметници и е дел од годишната програма на Музејот на современата уметност, поддржана од Министерството за култура и туризам на Република Северна Македонија.

 Биографии:

Лео Робинсон (1994, Стафордшир) е мултидисциплинарен уметник кој живее и работи во Лондон. Неговата работа истражува нови модели на ритуали и церемонии преку скулптурални инсталации, видео, звук и дијаграматски дела, шпекулирајќи за тоа како би можеле да создадеме нови системи и симболи преку спојување на поп-културни, митолошки и теоретски извори. Робинсон изложувал во „Chapter Arts Centre“ во Кардиф, „KU Leuven“, „The Hunterian“ во Глазгов, „Sainsbury Centre“ во Норич и „London Mithraeum Bloomberg Space“. Во 2025 година, тој ја доби наградата „Art Foundation Futures Award“ за визуелни уметности. Неговата музика е издадена од „PRAH Recordings“, а тој има настапувано и во живо на „BBC 6Music“.

Емии Алраи (1993, Блекпул) е уметница чија работа опфаќа истражување на материјалите во однос на сеќавањето, критика на западната музеолошка структура и сложеноста на урнатините. Таа првенствено работи во областа на скулптурата и инсталацијата, создавајќи простори од голем обем кои се надоврзуваат на истражувања поврзани со археологијата и природните средини од кои се ископуваат предметите. Нејзината уметничка пракса вклучува усни преданија, наследена носталгија и јазични нијанси, со цел да ја преиспита крутоста на империјата и моќта на хиерархијата да влијае врз статичното присуство на историјата.

Франсиско Томшич (1981, Уругвај) е словенечко-уругвајски уметник и автор кој моментално живее во Истра. Неговата работа произлегува од потребата за воспоставување критички дијалози помеѓу сликите од минатото, поимите за сегашноста и активните модели на иднината. Тој создава изложби, публикации, дела за сцена, истражувачки модели и педагошки алатки, користејќи различни медиуми и јазици. Тој е коосновач и член на бројни недисциплинарни здруженија на културни работници во Јужна Америка и Европа. Добитник е на Националната награда за литература од Министерството за образование и култура на Уругвај (2012,  2025), како и на стипендијата „FEFCA“ за млади уметници од истата институција (2013). Учествувал на Седмото Биенале „МЕРКОСУР“ (2009 г.) и на Првото Биенале во Монтевидео (2012).

Јелена Софронијевик (@empirelinespodcast) (1998, Телфорд) е продуцентка, кураторка, писателка и истражувачка, која работи на вкрстувањето на културната историја, политиката и уметноста. Нејзините независни кураторски проекти ги вклучуваат Invasion Ecology (2024), Seeds of Hate and Hope, во Sainsbury Centre (2025) и Peripheries and Horizons, со House of European History (2026). Јелена го продуцира EMPIRE LINES, подкаст кој ги открива неочекуваните текови на империите преку уметноста, поддржан преку нивната улога како куратор со Radical Ecology (2026-2027). Таа исто така се во потрага по докторат базиран на пракса на Gray’s School of Art, курирајќи изложби со балкански и југословенски/дијаспорски уметници во британски уметнички колекции. Голем дел од истражувањето на Јелена се фокусира на плурализирање на претставувањата на заедниците и културите на Централна, Источна и Југоисточна Европа (CESEE)/дијаспората, особено од Балканот и Југославија, и поконструктивни, современи истории на неврзаноста. Пошироко, тие се стремат да ги платформираат животните искуства и перспективи кои често се маргинализирани или исклучени од претставувањето, особено во антиколонијалниот и еколошкиот активизам. Рецензијата на Јелена за монографијата Обри Вилијамс: Уметност, истории, иднина (2024), уредена од Иан Дадли и Маридова Вилијамс, а објавена од Центарот за студии по британска уметност Пол Мелон во соработка со Јеил Универзити Прес, беше објавена од „The Art Newspaper“ во 2025 година.

Владимир Јанчевски (1984, Скопје) е куратор во Музејот на современата уметност во Скопје, кој паралелно работи во полето на современата уметност и визуелните студии. Тој се интересира за интердисциплинарни уметнички практики и теорија на сликата, интервенции во јавниот простор, иконокластички чинови и „визуелни војни“. Од 2004 година, тој бил коорганизатор, куратор и учесник во бројни настани: групни изложби, колаборативни проекти, предавања и јавни дискусии. Бил еден од клучните членови на уметничката иницијатива „КООПЕРАЦИЈА“ (2012–2015). Соработува со Центарот за визуелни студии – Скопје од неговото основање во 2011 година, а учествувал и на неколку меѓународни конференции. Бил куратор на групни и самостојни изложби на уметници меѓу кои се: Игор Грубиќ, Никола Узуновски, Групата OPA, Албан Муја, Искра Димитрова, Џанан Чу, Артур Жмијевски и Дритон Селмани. Добитник е на наградата за ликовна критика „Ладислав Баришиќ“ за 2019 година, доделена од АИКА – Македонија.

Насловна фотографија: Истражување во Одделот за документација на МСУ Скопје, 19 март 2026. Фотографија: Владимир Јанчевски.

 

 

 

Што ако го трасираме развојот на современата уметност поаѓајќи од уметничката продукција на жените уметнички, критички земајќи го предвид не само нивното творештво, туку и општествено-политичкиот, социолошкиот и уметничкиот контекст што го предизвикуваат, родовите прашања со кои се соочуваат и уметничките вертикали што ги освојуваат? Дали тоа би создало поинакви не само етички, онтолошки, епистемолошки и филозофски величини, туку и поинакви визии за тоа што значи уметнички свет или свет на уметноста? Каков историски развој, какви релации и форми на уметноста би поттикнал женскиот агол на разгледување на уметничкото минато? И дали појавата на жените уметнички е инцидентна или тие се разгледувани како исклучоци имајќи го предвид општиот нееднаков и дискриминирачки третман кон жените во минатото?

Оваа потреба од преиспитување на традиционалните канони и конкретизирање на историјата на жените уметнички, како и потребата од создавање историја на жените, со намера да го направи видливо нивното присуство во историјата, претставува реевалуирање, критичко преиспитување или надополнување на историјата пишувана исклучиво од белиот машки ракурс и поглед. Жените отсекогаш биле присутни во минатото и активно учествувале во создавањето на општеството во сите негови сфери, но нивните придонеси и нивната улога во развојот на македонската модерна и современа уметност често останувале непрепознаени, незапишани или дури и (само)маргинализирани. Па така, историјата за нив е фрагментарна, нема доволно архивски и документациски податоци, во контекст на генералната негрижа за систематско зачувување на културното минато.

Оттаму, генералната идеја на изложбата ПРВИТЕ: ЖЕНИТЕ МЕЃУ МАЖИТЕ, која е дел од серијата кураторски изложби што на просторно-временски дисперзиран начин градат верзија на постојната поставка на МСУ – Скопје, е да се реконфигурираат хегемониските наративи и да се понудат други перспективи за минатите уметнички практики и нивното претставување. Односно, изложбата претендира да прикаже на едно место дел од опусот на неколку жени уметнички и, преку тоа, критички да го преиспита. Станува збор за уметнички родени во првата половина на XX век, кои биле своевиден исклучок во машкиот авторитативен и западноцентричен уметнички светоглед, во кој се движеле на себесвојствен начин, создавајќи им позиција на некој вид натрапнички, живеејќи во пукнатините на историјата. Оттаму, ова истражување е и обид за креирање „историја создадена во пукнатините“ (или во меѓупросторите), каде што жените, малцинствата и колонизираните народи создавале знаење, филозофија и отпор не преку официјалните институции (од кои биле исклучени), туку низ скриените „пукнатини“ на доминантниот патријархален и колонијален систем. Уметничките опфатени со оваа изложба се родени нешто пред и во текот на првата половина на XX век, сè до 1949 година, во политичките граници на современата македонска држава, или се декларирале како Македонки, а се родени надвор од државата, или пак се родени надвор но ја граделе својата кариера во земјава, или пак, биле професорки на некои од најзначајните уметници во земјава. Тие најчесто се школувале во академиите или во средните училишта во регионот или во Скопје и активно учествувале во ликовниот живот непосредно пред и во првите децении по Втората светска војна, а некои од нив и сè до денес.

 

Олга Милиќ, Момент на акција 2, 1976, полиестер, 62 х 46 х 32 см. Збирка на скулптури на МСУ Скопје.

 

Уметничките во изложбата ПРВИТЕ: ЖЕНИТЕ МЕЃУ МАЖИТЕ ги претставуваат првите генерации уметнички кои активно се вклучиле во професионалниот уметнички живот и во борбата за рамноправност. Овие уметнички повремено се пробивале во машкиот свет и ги надминувале стигмите, истовремено постоејќи и како партнерки на познати уметници, сестри, пријателки или познанички, мајки, а често и како пасивни или индиректни чинителки на локалната уметничка сцена. Уметничките опфатени со изложбата студирале во Софија, Белград, Загреб, а подоцна и во Скопје, и со себе донеле различни модернистички влијанија – од академски реализам до експресионизам, постимпресионизам, апстракција и современи концептуални практики. Нивното творештво опфаќа различни медиуми: сликарство, графика, скулптура, цртеж, таписерија и текстил, керамика, костимографија и инсталација. Но, иако формално жените добиле еднакви права по Втората светска војна, уметничкото поле останало претежно доминирано од мажи. Уметничките поретко добивале самостојни изложби; биле помалку застапени во музејските колекции и историските прегледи; често биле претставувани како „исклучоци“ наместо како рамноправен дел од уметничките движења; морале да ги усогласуваат професионалните амбиции со општествените очекувања поврзани со семејството и грижата за домот. Поради тоа, многу од нивните придонеси долго време останале недоволно истражени. Оттука, овие уметнички не треба да се разбираат само како „жени уметници“, туку како активни учеснички во формирањето на модерната и современата македонска уметност. Нивниот заеднички контекст е обележан со процесите на институционално градење на националната култура и модернизацијата на уметничките практики, но и со постојаното преговарање за видливоста и признавањето на жените во едно поле во кое долго време доминирале мажите.

ПРВИТЕ. ЖЕНИТЕ МЕЃУ МАЖИТЕ е прва истражувачка изложба од овој вид во институцијата. Покрај делата и документацијата, специјално се истражени и претставени вмрежувањето, формите на организација и политичко делување на жените од првата половина на XX век, како и перспективите и (не)можноста за реконструкција на историјата на жените во македонското минато, преку авторско истражување и текст на историчарката Ивана Хаџиевска, што на некој начин ја претставува и политичката позадина која служи како вид охрабрување и поддршка за појавата на жените уметнички. Исто така, во соработка со архитектот Јован Ивановски, изработен е специјален изложбен дизајн кој, преку некоја ризоматска форма, би требало да ја прикаже силата на женскиот гест, дисперзираната, но пробивна и решителна појава на жените уметнички, начините на соработка, размислување и организација, како и важноста од испишувањето на нивното присуство.

Уметнички: Олга Бенсон, Марица Антонова Попстефаниева, Зора Петровиќ, Марија Малахова, Катја Ефтимова, Кераца Висулчева, Лена Стефанова, Љубица Сокиќ, Василка Христова, Нада Корда Сима, Вида Јоциќ, Марија Данова, Борка Аврамова, Загорка Зага Малинковска, Мена Спировска – Менче, Рада Петрова Малкиќ, Љубица Накова Донска, Јелена Патрногиќ, Љубица Андреевска – Љупка, Персида Перчуклиевска, Лилјана Ѓузелова, Лепа Хаџи Димова, Илинка Глигорова Суза, Искра Грабул, Мира Апостолска, Ружица Јосифовска, Драгица Јанева, Мирослава Спировска Мира, Јелена Ристеска, Елена Дончева Танчева, Ана Темкова, Зорица Тодорова Младеновиќ, Анета Светиева, Македонка Андонова, Лиљана Блажевска, Евгенија Демниевска, Даница Марковска, Нада Накова, Виолета Чауле Гранка, Марија Туша – Иљовска, Олга Милиќ, Тонкица Митровска, Сунчица Божиновска, Лидија Саздовска.

Кураторка: Ивана Васева

 

Насловна илустрација: Изглед од изложбата. Фотографија: Наташа Гелева

 

Со текот на времето некои дела стануваат повеќе од само предмети во музејската колекција, туку тие се нејзини препознатливи знаци. Таков статус во историјата на Музејот на современата уметност – Скопје има делото „Глава на жена“ (1963) од Пабло Пикасо. Насликана во период кога Пикасо веќе е централна фигура на европската и светската модерна уметност, оваа слика во Скопје добива и поинаква, локална историја. Таа не е само дело од музејската колекција, туку и еден од визуелните симболи преку кои колекцијата, музејот и неговата специфична историја стануваат видливи пред јавноста.

Токму затоа оваа изложба не ја поставува „Глава на жена“ само како ремек-дело кое треба повторно да се види изолирано од контекстот. Наместо тоа, тргнува од прашањето што се случува со едно дело откако ќе стане дел од музејот, како се менува неговото значење кога од оригинална слика се распространува како репродукција, фотографија, плакат, или образовен материјал? Како едно дело може да биде истовремено физички предмет, визуелен знак, меморија и средство за комуникација?

Изложбата, која се развива низ три меѓусебно поврзани насоки, се обидува да даде одговор на тоа како од една иконична слика повторно можат да се отворат низа други прашања и манифестации на визуелната култура.

Изложбата, во соработка со Амбасадата на Шпанија во Скопје, на тој начин отвора можност повторно да се погледне едно од најпрепознатливите дела на МСУ-Скопје, но и да се види она што обично е околу него: неговите репродукции, архивски траги, образовни екстензии, историски врски и неговите уметнички соговорници. Така, станува појасно дека музејската колекција не е само збир на предмети, туку таа е систем од односи што постојано се менуваат. Во тој постојан премин од едно значење кон друго, делото на Пикасо, секогаш се чини како добар повод за ново читање на живата историја на Музејот на современата уметност – Скопје.

Каталогот и изложбата се реализирани со финансиска помош на Амбасадата на Шпанија во Скопје.

Уметници застапени на изложбата: ПАБЛО ПИКАСО, ВИФРЕДО ЛАМ, ИВ АЛИКС, ПЕТЕР МАТЕЈКА, КАРОЛ ЧОРЕК, МИЛЕ КОРУБИН, СЕПО СЕВЕРО ПОЗАТИ, ОРДАН ПЕТЛЕВСКИ, ЗОРА СТАК, ВУЈКА БОЈАРОВА, ДИМИТАР МАНЕВ, МОРИС АНРИ, МИШЕЛ АНДАЛ, ЛЕОПОЛД СИРВАЖ, ЏУЗЕПЕ МИЊЕКО, ПЕТАР ЛУБАРДА, ГЕОРГ БАЗЕЛИЦ, БОРИС НИКОЛОСКИ, ЕМИЛ ФИЛА, МАРИЈА МАЛИШЕВСКА, БРАНКО РУЖИЌ

 

Низ четири децении посветено уметничко творење (1985–2025), ликовниот опус на еден од најистакнатите индивидуалисти во македонската уметност – Благоја Маневски (1957), открива длабок и еволутивен дијалог помеѓу сложеноста на визуелниот говор и императивите за осовременување во еден преоден и клучен период за македонската уметност. Во ликовната средина која поседува содржајна културна меморија и постојаност на обидите во формирање на автохтон ликовен пејзаж, чекорејќи со својата генерација, Маневски ги поставува појдовните основи на она што понатаму ќе се развие како отклонување од модернизмот, проодување низ постмодерната и антиципација на современата уметност. Коинцидирајќи со ликовните вредности утврдени од општата светска историографија на уметноста, а во конкретниот амбиент на македонската уметност тој пристапува кон соединување на ’традицијата‘ и ’духот на просторот‘ [ortgeist] со личните визуелни настојувања. Определбата за различни ликовни дисциплини и визуелни медиуми кај Маневски е синтетизирана преку работата во доменот на сликарството, слики-објекти, објекти, амбиенти и акумулации, просторни инсталации, големоформатен цртеж, цртеж-објект, фотографија-објект, хепенинг. По раните дела изработени во широк и слободен потег на сликарската фигурација, Маневски го напушта (нео)експресионистичкиот идиом, пристапувајќи кон широк распон на пластички решенија.

 

Благоја Маневски, Ѕвезди и рабови, 1987, масло и хартија на платно, 165,5 х 165см, од збирката на сликарство на Музејот на современата уметност Скопје

 

Ликовната насоченост корелира со дисасоцијативната и постгеометриска апстракција, со монохроматскиот и апстрактно-ескпресионистички експеримент, со монтажата како стуктурен принцип, со сликарството на боеното поле и сликарство на острите рабови [hard-edge], како и преку конвергенција помеѓу минималистичкиот и постминималистичкиот израз и сликарството на материјата. Настапува целосно укинување на фигурата и дијалектичко движење на и под површината на перцептивното. Имајќи ја пред себе генерацијата на автори кои ги присвоиле и автентизирале (на индивидуален начин) основните курсеви на апстракцијата, Маневски ја зема како своја обврска, не – апстракцијата како субјект, туку апстракцијата како предмет, кој понатаму станува база и упориште за истражување на односите во внатрешниот свет на делото, преку експериментирање, преобразување, доближување, но во иста мера и одвојување, оддалечување од веќе исцртаните контури на апстрактниот предзнак. Неисцрпниот потенцијал на творечката енергија за Маневски значи останување во проблемските аспекти на уметничкото истражување кое резултира со создавање на серија на дела или циклуси: рани дела (1983-1984); „Балканско јадро“ (1985/86); „Симултана многузвучност“ (1986-1987); „Ѕвезди и рабови“ (1987-1990); „Sponsus & Sponsa“ (1990); фотографија-објект, просторно специфични проекти и објекти (1992-1995); дискурзивно-специфични инсталации и амбиенти (1994-2006); хепенинг/настан (1997-2003); цртежи (1985-2017). Присуството на значајни уметнички манифестации, меѓу кои Југословенската Документа (1987 и 1989), Биеналето на млади југословенски уметници во Риека (1987), Венециското биенале (2007) и други релевантни национални и меѓународни изложби, го поставува неговото творештво во поширокиот контекст на современите уметнички текови. Неговото творештво се карактеризира со нагласен авторски пристап, истражувачка конзистентност и постојана потреба од преиспитување на границите на ликовното дело. Ретроспективната изложба по повод четири декади творештво, потврдува дека Благоја Маневски – еден од клучните автори, антиципатори на втемелувачките аксијали на македонскиот современ ликовен дискурс, трага и несоменено ја пронаоѓа автентичната димензија на сопствената творечка линија.

Натали Рајчиновска-Павлеска, куратор и автор на уводниот есеј во публикуваната монографија 

 

Валентино Димитровски, критичар и историчар на уметноста, во својот текст за монографијата, издвојува три доминантни периоди и преокупации во изминатите децении: сликарски искуства од средината на 80-тите до почетокот на 90-тите, реализација на дела во манирот на првична концептуалност и објектност во 90-тите години и концептуални инсталации, „ликовни“ акумулации, „ликовни“ амбиентализации и перформанси од втората половина на 90-тите и наредните децении. Едно од најспецифичните својства во неговата уметност, според Димитровски, е константата на двојно или повеќеслојно кодирање во разнородните јазични обрасци, кое се постигнува со едно софистицирано длабинско контрапунктирање и иронизирање со значенските и изразните елементи во делата.

Во својот прилог во монографијата, историчарот на уметноста, Бојан Иванов констатира дека делото на Благоја Маневски го бележи дамарот на историското време. Имено, според Иванов, секое од творечките соочувања на Маневски со можностите препознаени во одреден историски миг, наново го збогатува и усложнува неговиот ликовен чин со бременити, цврсти, и напати мошне вешто длабокo затскриени наслојки на самосвојно одживеаните искуства.

 

 

Благоја Маневски, Логични слики, 2002, масло на платно, 12 слики, секоја 70 х 70см, од збирките на слики на Музејот на современата уметност Скопје     

 

Толкувањето на историчарката на уметноста и куратор, Љиљана Неделковска сугерира дека Маневски ја поставува уметноста во зона на амбигвитет, каде што визуелното и концептуалното поле се отвораат за контингентни интерпретации. Сликата станува скулптурална ситуација во која се отвора дијалог помеѓу архитектурата, сликата и објектот, дијалог кој не се однесува само на формалната, туку и на социјално-културната димензија. Сликарските инсталации на Маневски се издвојуваат како тивок, но моќен чин на отпор. Тие не се само естетски настан, туку и концептуален гест кој се спротивставува на ентропијата на современата визуелна култура. Отпорот што го артикулира Маневски не е само естетски гест, туку и етичка позиција, бидејќи ја афирмира енергијата на раката и телото како критичка практика во постредимејд контекст. Неговите дела ја истакнуваат рачната работа, вложениот труд и телесноста како реакција на актуелните модели на продукција во современата уметност, каде што се фаворизира концептуалната брзина и технолошката медијација. Со тоа уметноста се враќа кон материјалниот процес на создавање, каде што секој потег на раката носи значење и отвора простор за снажна материјална појавност.

 

Благоја Маневски е роден во 1957 година во Скопје. Дипломирал во 1986 година на Факултетот за ликовни уметности при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје, на одделот за сликарство, во класата на Петар Мазев. Магистрирал на истиот факултет.

Во текот на деведесеттите години работи како конзерватор во Републичкиот завод за заштита на спомениците на културата на Република Македонија. Од 2002 година е вработен на Факултетот за ликовни уметности во Скопје, каде што во 2010 година бил именуван за продекан за настава. Со решение на ректорот на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“, во два наврати е назначен за декан на ФЛУ. Се пензионира во 2025 година.

Од 1982 година активно учествува на македонската и меѓународната ликовна сцена. Досега има реализирано над дваесет самостојни изложби и учествувал на бројни групни изложби во земјата и во странство. Добитник е на повеќе значајни награди, меѓу кои и наградата за животно дело „11 Октомври“.

Во контекстот на македонската уметничка сцена од 80-тите години, Маневски се профилира како еден од најзначајните претставници на постмодернистичкиот уметнички дискурс, еден од антиципаторите на современата уметност во Македонија. Неговото творештво од тој период е во знакот на сликарството, каде што преку постапката на монтажа врши деконструкција и преобликување на модернистичките парадигми. Од 90-тите години неговиот уметнички интерес се проширува кон различни дисциплини и постапки: цртеж, фотографија, објекти, инсталации, амбиенти, ленд арт, уметнички акции и релации.

И покрај широкиот дијапазон на уметнички практики, Маневски никогаш не го напушта сликарството. Напротив, му дава нова димензија на значење во просторното конципирање и обликување на неговите проекти, редефинирајќи ги неговите граници, можности и потенцијали.

Куратори: Лилјана Неделковска, Натали Рајчиновска-Павлеска. Координатор на проектот: Благоја Варошанец

 

Насловна илустрација: Благоја Маневски, Балканско јадро, 1985, поликолор на хартија, 165 х 248см, од збирката на сликарство на Музејот на современата уметност Скопје.

 

 

„Солидарноста како иднина“ е изложбен проект кој преку внимателно избрана селекција од најзначајните европски збирки на Музејот на современата уметност – Скопје го отвора прашањето: што останува по еден чин на солидарност и како неговото значење се менува низ времето?

Француската колекција на МСУ – Скопје е создадена во непосредниот контекст на скопскиот земјотрес од 1963 година. По катастрофата, францускиот писател и критичар Жан Касу иницирал повик до уметниците за донирање дела за Скопје. Преку ангажманот на првиот директор на МСУ, Борис Петковски, била воспоставена директна врска со париската уметничка сцена, која во тој период претставувала еден од центрите на европската и светската уметност. Особено внимание ќе се посвети на фактот дека француската колекција не е строго „национална“ колекција. Париз во периодот по Втората светска војна бил меѓународна уметничка средина во која се среќавале уметници од различни земји, култури и традиции. Токму оваа разновидност ја претвора колекцијата на МСУ во сведоштво за еден поинаков модел на Европа – Европа на движење, размена, различност и културна отвореност. Така, еден чин на меѓународна солидарност прераснал во трајна културна вредност и во една од најзначајните компоненти на меѓународната колекција на МСУ. Изложбата ќе претстави селекција на дела од француски и меѓународни уметници поврзани со француската уметничка сцена, преку која ќе се воспостави дијалог помеѓу минатото и сегашноста. Во изборот ќе бидат застапени уметници како Виктор Вазарели, Ханс Хартунг, Пјер Сулаж, Ана-Ева Бергман, Димитар Пандилов, Никола Мартиноски, Борко Лазески, Владимир Величковиќ, Петар Лубарда, Јустино Алвез, Александар Трижуљак, Владислав Фрич, Јанис Михас, Франческо Сомаини и итн. – автори чии дела се дел од француската, односно европската колекција на МСУ и ја одразуваат нејзината изразито интернационална природа. Селекцијата нема да биде конципирана како класичен историски преглед, туку како простор за ново читање на колекцијата. Делата ќе бидат поставени околу неколку клучни прашања: Како една колекција создадена преку солидарност ја памети историјата? Дали уметничкото дело може да биде сведоштво за еден колективен чин? Што значи солидарноста денес? И што можеме да изградиме по солидарноста? Проектот не се обидува само да се наврати на еден значаен момент од историјата на Скопје и МСУ, туку настојува да одговори на прашањето како наследството на солидарноста може да стане активна вредност во сегашноста и основа за една поотворена, поразновидна и посолидарна заедничка иднина.

Изложбата е поставена во соработка со Францускиот институт и програмата „Европски дијалози: Наследства и европска иднина“, кое се одржa од 29 септември до 2 октомври 2026 година, https://ifs.mk/dialogues-europeens

Насловна илустрација: Пјотр Ковалски, Со едно мало поместување на главата, 1974, сито-печат на хартија, 56,5 х 90см, графичка збирка на Музејот на современата уметност Скопје.

  

Во време кога сликите, информациите и дигиталните искуства циркулираат со досега невидена брзина, Имерзивна трансформација на глаголицата на Лазе Трипков отвора простор за побавно, подлабоко и покритичко промислување. Поставена во Музејот на современата уметност – Скопје, изложбата не и пристапува на технологијата како на спектакл, туку како на медиум преку кој културната меморија, идентитетот и човековото присуство можат повторно да се преиспитаат во современите дигитални средини.

Во центарот на проектот се наоѓа глаголицата, најстарото словенско писмо. Во уметничкото истражување на Трипков, таа не се третира само како историски артефакт, туку како жива структура на значења преку која повторно се активираат прашањата за меморијата, идентитетот, духовноста и дигиталната субјективност.

За кураторката Ленка Сикорова, оваа трансформација го поместува глаголичкиот знак од историска визуелна форма кон „живо наративно искуство“. Нејзиниот кураторски пристап го разгледува начинот на кој типографијата може да ги активира меморијата и идентитетот, како и потенцијалот на имерзивните технологии да им овозможат на културните кодови да останат релевантни преку нови форми на доживување.

Изложбата ја трансформира буквата од статичен знак во активно искуство. Преку плакати, тридимензионални објекти, анимација, проширена и виртуелна реалност, просторен звук, хаптичка повратна информација и интерактивни средини, глаголичките знаци излегуваат од рамната површина. Посетителот повеќе не е само набљудувач; телото влегува во делото и станува дел од процесот во кој се создава значењето.

Изложбата се развива низ постепена драматургија: од печатениот плакат и просторните објекти, кон анимацијата и мултисензорните имерзивни средини. Наместо едноставна хронологија на медиумите, ова движење постепено ја укинува дистанцата меѓу човекот, писмото и просторот.

Кокураторот Владимир Јанчевски го поставува овој дијалог во она што го опишува како „сликата низ процепите на архаичното и новото“. Формулацијата ја доловува една од клучните тензии на проектот: глаголицата е длабоко вкоренета во историјата, но нејзините форми поседуваат силна визуелна автономија што им овозможува убедливо да функционираат и во современи дигитални средини.

Издвоени од страницата на ракописот, зголемени, анимирани и внесени во простор, буквите стануваат средини, портали и одзивни дигитални тела. Тие истовремено делуваат древно и современо, сугерирајќи дека културното наследство не опстојува само преку негово непроменето зачувување, туку и преку постојана реинтерпретација.

Иако изложбата користи напредни дигитални технологии, нејзиниот фокус останува суштински човечки. Имерзијата тука не се разбира само како сетилно дејство, туку како културна и емоционална состојба — начин да се влезе во меморијата, да се преиспита идентитетот и наследството да се доживее како нешто живо и во постојан развој.

Преку дијалогот меѓу уметничкото истражување на Трипков, акцентот на Сикорова врз „живото наративно искуство“ и промислувањето на Јанчевски за „архаичното и новото“, изложбата ја поставува културната меморија како нешто динамично — наследено, отелотворено, преиспитувано и постојано одново создавано.

Глаголицата, на тој начин, не се враќа како остаток од историјата, туку како активен современ медиум способен да создава нови значења во сегашноста.

 

 

Да се започне, уште еднаш

За почетокот и крајот не мoже да се зборува без да се западне вo длабока расправа oколу кoнтекстот и мрежата на релации. Ако крајот е на почетокот, тогаш ние навистина немаме што друго освен да продолжиме. Почетокот на 20 век го одбележаа редица драматични настани и пресвртни моменти во политичка и технолошка, но и во уметничка смисла, правејќи ја очигледна нивната неизбежна меѓузависност. Наместо во служба на владејачките елити, модерниот концепт за уметникот отвори простор за индивидуално изразување надвор од контролата на метанаративот на моќта.

Визуелната култура во проширеното поле, денес неизбежно се разгледува во контекст на појавата на фотомонтажата и масовната дистрибуција на печатените медиуми – неговата употреба во јасно и прецизно дефиниран политички коментар, најчесто сфатена како визуелни (не)уметнички интервенции. Преку повеќе сегменти кои се фокусираат на различни тематски целини и периоди е насочена да актуелизира некои од дебатите за моќта и функцијата на сликата и улогата на визуелната култура. На увид се специфичните процеси на контрола на визуелните содржини и нивната интерпретација, а особено на начините преку кои креативните процеси на сликотворење можат критички да се ангажираат во насока на регенерирање на општествената сфера и заштита на заедничкото јавно добро во специфични комплексни историско-политички моменти.

На изложбата можат да се видат авторски дела на голем број автори како Џон Хартфилд и неговите современици Жозеп Ренау, Мануел Монлеон, Борис Клинч, но и следната генерација претставена од Хектор Католика, Клаус Штек, Питер Кенард, Клод Белажон… Вклучени се и дела на повеќе анонимни автори, преку плакати, весници и списанија, како и литература поврзана со темата.

Покрај нив можат да се видат и дела на значајни современи уметници како Армандо Лулај, Групата ОПА, Игор Тошевски, Ѓорѓе Јовановиќ, Филип Јовановски, Томато Кошир, Дритон Селмани, The Yes Men… На изложбата, исто така се вклучени и дела од колекцијата на МСУ-Скопје, кои најчесто не биле изложувани во контекст на нивната специфична автентична реакција на општествено политичка ситуација како оние на Хоан Рабаскал, Квак Дак-Џун, Лино Фиoки, Петар Лубарда и други.

 

* Избор од колекцијата на кураторот Владимир Јанчевски која вклучува: книги, постери, списанија, картички, фотографии, графики и други печатени изданија.

 

Куратор и текст: Владимир Јанчевски

Координатор на продукција: Љупчо Иљовски (кoнзерватoр МСУ)

Соработници за МСУ колекција: Ива Димовски, Благоја Варошанец

Изложбен дизајн: Игор Тошевски и Владимир Јанчевски

Координација: Фанољ Адеми

Техничка реализација: Јордан Арсовски (МСУ), Марјан Ѓорѓиев (НГ), Марко Петрушевски

Гафички дизајн: Илиана Петрушевска

 

Проектот е финансиски поддржан од Министерството за култура и туризам на Р.С. Македонија


Изложба на Игор Тошевски и ОПА (Опсесивно посесивна агресија)

 

__операција: Конечно!
Оперативни дејствија врз постојаното зјапање во ѕидот на историјата

Интересно е што денес, иако често го слушаме тврдењето дека „ништо не може да се направи“, всушност сè продолжува да функционира. Институциите работат, изложбите се отвораат, делата се намножуваат, музеите собираат и презентираат, кризите се продлабочуваат, воените конфликти се разгоруваат, а историјата изгледа закочена. Проблемот повеќе не е крајот на историјата, туку чувството дека бесконечно бесцелно продолжуваме. Таа состојба е повознемирувачка и од изгледите за дефинитивна катастрофа. Како да се наоѓаме во чуден бекетовски круг.

Веќе долго време ги слушаме барањата современата уметност да биде политички ефикасна, општествено ангажирана, етички одговорна, економски одржлива и институционално релевантна, без притоа темелно да ги преиспитува условите во кои функционира. Во сегашната криза на легитимитетот тие барања стануваат сè попарадоксални, бидејќи уметноста повеќе не може да ја врати романтичната позиција на автономното дело како место на вистината. Ниту целосно да се потпре на Брехтовиот чекан што треба да го обликува светот. И што се случува кога тој чекан ќе престане да функционира? Повторно сме пред прашањата за вистината и функционалноста.

Сепак, некои уметници опстојуваат. Не затоа што мислат дека ќе го спасат светот, туку затоа што самата упорност станува начин за тестирање на границите на претпоставената неизбежност, на бесконечното истрошување што Марк Фишер го опиша како „капиталистички реализам“. Ако уметноста денес сè уште има улога, таа можеби лежи во прекинувањето на оперативните рутини преку кои сегашноста бесконечно се репродуцира. Дури и најмалото двоумење, (не)намерното погрешно преведување, поместување или прекин на очекуваното може да отвори пукнатина во реалноста во која се инсистира дека нема алтернатива.

Но денес како самиот свет да станува огромен оперативен механизам. Што да се прави кога сликите повеќе не служат да бидат видени, туку да управуваат дронови, да тренираат алгоритми, да анализираат тела и лица, да носат одлуки? Алгоритамската логика има тенденција да ги надмине сите аномалии, а со тоа просторот за уметноста се стеснува. Прашањето повеќе не е дали уметноста ќе стане алатка или оружје, туку како да ги направи видливи механизмите што веќе непречено работат. Можеби денес уметноста повеќе не е ниту огледало, ниту чекан. Таа не наликува ниту на темна комора во која постепено се појавуваат скриените слики на светот. Тоа што Валтер Бенјамин го нарече „оптичко несвесно“ на фотографијата, можеме да го прошириме кон едно современо оперативно несвесно: тавтолошка конструкција од протоколи, институционални рутини, јазици, бази на податоци, алгоритми и економии на вниманието што незабележливо ја обликуваат перцепцијата. Во таа смисла, изложбата „Прекин во тек“ се појавува во вистински момент, бидејќи уметниците не се занимаваат ниту со претставување на реалноста ниту со нејзино директно менување, туку со нејзината оперативна мрежа. Не со тоа што работите значат, туку како функционираат.

Изложбата „Прекин во тек“ е сочинета од дела на Игор Тошевски и ОПА (Опсесивно посесивна агресија), кои го покажуваат континуитетот и комплементарноста на нивните практики, односно продолженото траење на делата низ реконтекстуализација и преобмислување.

„Леонардо или Микеланџело?“ (2012) е проект на ОПА претставен преку серија фотографии и еден чуден осврт, што го истражуваат јавниот режим на видливоста и исклучувањето во светот на уметноста. Наместо изложба, ОПА конструира настан чиј вистински предмет се медиумската циркулација, ексклузивноста, поканата и гласините, играјќи си со желбата да се биде присутен и фрустрацијата да се биде исклучен. Делото се случува како комуникациски протокол, откривајќи дека симболичката вредност се создава и без непосредна средба со него. Денес фотографиите остануваат спорни траги од настанот и повторно отвораат простор за шпекулација околу она што (не) се случило. „Драги Јехона и Владимир, оваа кутија содржи 5000 денари“ (2018) е објект во кој се вкрстуваат подарокот, парите, довербата и личниот однос. Наместо да ја претставува економијата на вредноста, преку самиот објект ја изведува. Делото, досега неизложено, го поставува прашањето каде се наоѓа уметничкото дело и покажува дека вредноста не е содржана само во објектот, туку се создава низ неговата потенцијалност и мрежата на односи што гестот ги активира, како ироничен коментар за поврзаноста меѓу светот на парите и светот на уметноста.

Со „Помеѓу II“ (2026) Игор Тошевски го продолжува истражувањето започнато со проектот „Помеѓу“ (2016), но го поместува кон уште поневидлив слој на музејот. Наместо оригиналните дела и нивното прикривање, појдовна точка стануваат инвентарните описи на избрани дела од Музејот на современата уметност во Скопје. Тие административни текстови, создадени да документираат, преку моделите на вештачка интелигенција произведуваат нови слики. Проектот не ги реконструира опишаните дела, туку ги истражува несовршените, но продуктивни преводи помеѓу јазикот и сликата. Она што се појавува е нов визуелен објект создаден од недоразбирањето помеѓу човечкиот опис и машинската интерпретација. Во инсталацијата „Секој исказ гради соба“ (2011/2016) Тошевски укажува дека јазикот повеќе не произведува само слика, туку простор. Насловот, инспириран од Витгенштајн и неговото разбирање дека јазикот не е огледало на светот, туку услов за неговото појавување, ја придружува инсталацијата составена од црвен тепих под кој останува сокриен непознат предмет. Секоја реченица отвора можност за смисла, но истовремено создава и сопствена слепа точка. Под секоја артикулација останува нешто што не може целосно да биде кажано.

Најновата интервенција на ОПА, „Излет од историјата“, е фотографија во голем формат што прикажува едвај забележлив детал: вертикална рачка на влезна врата и едноставниот двојазичен натпис „влечи“. Одвоена од целината, фотографијата го претвора функционалниот елемент во место на неизвесност. Императивот повикува на дејство, но без јасна насока. Во контекст на изложбата и музејот, „Излет од историјата“ не означува бегство од историјата, туку нè соочува со апсурдот на нејзиното автоматско одвивање. Делото го поставува прашањето дали е можно да се отстапи од однапред зададената траекторија. И како? Особено кога пред нас има ѕид.

Оттука и одлуката изложбата да биде поставена токму во фоајето на Музејот на современата уметност, местото каде што институционалниот механизам започнува да функционира уште пред да се влезе на изложба. Фоајето, или ако преферирате лобито, неизбежно асоцира и на лобирање – невидливите механизми на влијание, преговарање и создавање вредност. Музејот овде не е неутрален простор, туку речиси невидлив оперативен систем. Изложбата не го зазема главниот изложбен простор, туку се појавува пред неговиот праг – токму на местото што не може да се одмине. Во овој оперативен простор, делата на ОПА и Игор Тошевски се одделни целини, но и пунктови за истражување на механизмите преку кои современата уметност добива видливост, вредност и значење. Заедно, овие пет дела исцртуваат мапа на операции поврзани со видливоста, размената, преводот, прикривањето и исчекувањето. Тие не ја илустрираат теоријата, туку ја придвижуваат. Затоа во овој текст можат да се препознаат одгласите на Мартин Хајдегер и неговиот „скршен чекан“, Брехтовиот чекан, Валтер Бенјамин, јазичките светови на Лудвиг Витгенштајн, институционалната критика на Ханс Хааке и Андреа Фрејзер, оперативните слики на Хито Штаерл и машинските визии на Тревор Паглен. Но овие имиња не се повикани да ги оправдуваат делата. Тие се точки на ориентација во полето каде што уметничката практика повеќе не се стреми само да ја претставува реалноста или да ѝ се спротивставува, туку да ги открива, прекинува и повремено да ги пренасочува операциите преку кои таа постојано се конституира.

Сигурно е дека „Прекин во тек“ не означува дефинирана состојба. Прекинот и текот не само што не се извесни, туку можеби се содржат еден во друг. Тоа е ироничен коментар на состојбата во која постојано очекуваме нешто конечно да се случи, додека механизмите непречено продолжуваат да работат. Вредноста на овие дела е токму во тоа што го прават видливо она што најчесто останува во позадина: начините на кои се продуцираат сликите, функционираат институциите, се создаваат вредностите и се обликуваат условите на нашето гледање. Ако денес уметноста сè уште има критичка улога, таа не е само да го одрази светот, ниту да го промени со еден голем удар. Не треба да биде ниту огледало, ниту чекан, ниту темна комора, туку динамично поле што нè поттикнува да ги забележиме невидливите оперативни системи. Уметноста има смисла ако барем понекогаш успее да создаде мал прекин во безмилосно непрекинатиот тек на нештата.

Владимир Јанчевски

 

Игор Тошевски ја третира уметноста како функционална алатка за деконструкција на структурите на моќ, преиспитувајќи го сложениот пресек меѓу политичкиот авторитет, постсоцијалистичкиот контекст и слободата на изразување. Преку проектите како „Досие“, „Обврзување“ и „Територии“, тој систематски ги проблематизира државната пропаганда, цензурата и границите на институционалното изложување. Често ги користи масовните медиуми за да го преиспита концептот на оригиналност и сопственоста над колективната визуелна историја, лоцирајќи го значењето во релацијата помеѓу информацијата (текстот) и нејзиниот визуелен носител (сликата).

 

ОПА (Опсесивно посесивна агресија) е уметничка соработка основана од визуелните уметници Слободанка Стевческа и Денис Сарагиновски. Поаѓајќи од интересот за контекст-специфичното, потенцијалите на јавниот простор, јавната сфера и јазикот на маркетингот, практиката на ОПА се развива преку интервенции, тактички медиуми, мокументарци и стратегии на субверзивна афирмација, со цел критичко преиспитување на општествените, идеолошките и институционалните механизми на моќ. Низ дел од своите проекти ОПА ја користи уметноста како платформа за јавна дебата, создавајќи ситуации во кои границите меѓу фикцијата и реалноста, уметноста и политиката, стануваат намерно нестабилни.

 

Насловна илустрација: ОПА, „Излет од историјата“, 2026, дигитален отисок