TË PARAT: GRATË MES BURRAVE

Po sikur ta gjurmonim zhvillimin e artit bashkëkohor duke u nisur nga krijimtaria artistike e grave, duke marrë në shqyrtim kritik jo vetëm veprat e tyre, por edhe kontekstin shoqëror-politik, sociologjik dhe artistik që ato sfidojnë, çështjet gjinore me të cilat përballen dhe lartësitë artistike që arrijnë? A do të krijonte kjo jo vetëm dimensione të tjera etike, ontologjike, epistemologjike dhe filozofike, por edhe vizione të tjera për atë se çfarë nënkupton një botë artistike apo bota e artit? Çfarë zhvillimi historik, çfarë marrëdhëniesh dhe formash të artit do të nxiste këndvështrimi I grave mbi të kaluarën artistike? Dhe a është shfaqja e artisteve një dukuri rastësore, apo ato janë trajtuar si përjashtime, duke pasur parasysh trajtimin përgjithësisht të pabarabartë dhe diskriminues ndaj grave në të kaluarën?

Kjo nevojë për rishqyrtimin e kanoneve tradicionale dhe konkretizimin e historisë së artisteve, si dhe nevoja për të shkruar një histori të grave me synimin për ta bërë të dukshme praninë e tyre në histori, përbën një rivlerësim, rishqyrtim kritik apo plotësim të historisë së shkruar ekskluzivisht nga këndvështrimi dhe vështrimi I burrit të bardhë. Gratë kanë qenë gjithmonë të pranishme në të kaluarën dhe kanë marrë pjesë aktive në ndërtimin e shoqërisë në të gjitha fushat e saj, por kontributet e tyre dhe roli I tyre në zhvillimin e artit modern dhe bashkëkohor maqedonas shpesh kanë mbetur të panjohura, të pashënuara apo madje të (vetë)margjinalizuara. Kështu, historia e tyre është fragmentare dhe mungojnë të dhëna të mjaftueshme arkivore e dokumentare, në kuadër të mungesës së përgjithshme të kujdesit për ruajtjen sistematike të së kaluarës kulturore.

Mena Spirovska, Koka (Kompozimi III), 1963, gdhendje në dru në letër, 30.3 х 41.7 cm. Koleksion printimesh të Muzeut të Arteve të Kuqe të Shkupit

Prandaj, ideja e përgjithshme e ekspozitës TË PARAT. GRATË MES BURRAVE, e cila është pjesë e serisë së ekspozitave kuratoriale që, të shpërndara në hapësirë dhe kohë, ndërtojnë një version të ekspozitës së përhershme të Muzeut të Artit Bashkëkohor – Shkup, është të rikonfigurohen narrativat hegjemoniste dhe të ofrohen perspektiva të tjera mbi praktikat artistike të së kaluarës dhe paraqitjen e tyre. Pra, ekspozita synon të paraqesë në një vend një pjesë të krijimtarisë së disa artisteve dhe, përmes kësaj, ta rishqyrtojë atë në mënyrë kritike. Bëhet fjalë për artiste të lindura në gjysmën e parë të shekullit XX, të cilat përbënin një lloj përjashtimi në botëkuptimin artistik autoritar mashkullor dhe perëndimocentrik, brenda të cilit vepronin në mënyrën e tyre të veçantë, duke u pozicionuar si një lloj të paftuarash, që jetonin në çarjet e historisë. Prandaj, ky kërkim është edhe një përpjekje për të krijuar një “histori të krijuar në çarje” (ose në hapësirat ndërmjetëse), ku gratë, pakicat dhe popujt e kolonizuar krijonin dije, filozofi dhe rezistencë jo përmes institucioneve zyrtare, nga të cilat ishin përjashtuar, por përmes “çarjeve” të fshehta të sistemit mbizotërues patriarkal dhe kolonial. Artistet e përfshira në këtë ekspozitë kanë lindur pak para dhe gjatë gjysmës së parë të shekullit XX, deri në vitin 1949, brenda kufijve politikë të shtetit bashkëkohor maqedonas; ose janë deklaruar si maqedonase, megjithëse kanë lindur jashtë shtetit; ose kanë lindur jashtë, por e kanë ndërtuar karrierën e tyre në vend; apo kanë qenë profesoresha të disa prej artistëve më të rëndësishëm në vend. Ato kryesisht janë arsimuar në akademitë apo shkollat e mesme të rajonit ose në Shkup dhe kanë marrë pjesë aktive në jetën e arteve figurative pak para dhe gjatë dekadave të para pas Luftës së Dytë Botërore, ndërsa disa prej tyre vazhdojnë të jenë aktive edhe sot.

Borka Avramova, Njeriu nga mali, 1962, terakota, 35 х 22 х 28 cm. Koleksioni i skulpturave në MPÇ Shkup

Artistet në ekspozitën TË PARAT. GRATË MES BURRAVE përfaqësojnë brezat e parë të artisteve që u përfshinë në mënyrë aktive në jetën profesionale artistike dhe në luftën për barazi. Këto artiste herë pas here çanin rrugën në botën e burrave dhe kapërcenin stigmat, duke qenë njëkohësisht edhe partnere të artistëve të njohur, motra, mikesha apo të njohura, nëna, e shpesh edhe vepruese pasive ose të tërthorta në skenën artistike vendore. Artistet e përfshira në ekspozitë kanë studiuar në Sofje, Beograd, Zagreb e më vonë edhe në Shkup dhe kanë sjellë me vete ndikime të ndryshme moderniste – nga realizmi akademik te ekspresionizmi, postimpresionizmi, abstraksioni dhe praktikat bashkëkohore konceptuale. Krijimtaria e tyre përfshin mediume të ndryshme: pikturë, grafikë, skulpturë, vizatim, tapiceri dhe tekstil, qeramikë, kostumografi dhe instalacion. Por, megjithëse gratë fituan formalisht të drejta të barabarta pas Luftës së Dytë Botërore, fusha artistike mbeti kryesisht e dominuar nga burrat. Artisteve u mundësoheshin më rrallë ekspozita personale; ato ishin më pak të përfaqësuara në koleksionet muzeale dhe në përmbledhjet historike; shpesh paraqiteshin si “përjashtime”, në vend që të trajtoheshin si pjesë e barabartë e lëvizjeve artistike; u duhej t’I harmonizonin ambiciet profesionale me pritshmëritë shoqërore të lidhura me familjen dhe kujdesin për shtëpinë. Për këtë arsye, shumë nga kontributet e tyre mbetën për një kohë të gjatë të hulumtuara në mënyrë të pamjaftueshme. Prandaj, këto artiste nuk duhen kuptuar vetëm si “gra artiste”, por si pjesëmarrëse aktive në formimin e artit modern dhe bashkëkohor maqedonas. Konteksti I tyre I përbashkët shënohet nga proceset e ndërtimit institucional të kulturës kombëtare dhe modernizimit të praktikave artistike, por edhe nga përpjekjet e vazhdueshme për të negociuar dukshmërinë dhe njohjen e grave në një fushë të dominuar për një kohë të gjatë nga burrat.

Olga Milić, Moment of Action 2, 1976, Polyester, 62 х 46 х 32 сm. Koleksioni i skulpturave në MPÇ Shkup.

TË PARAT. GRATË MES BURRAVE është ekspozita e parë kërkimore e këtij lloji në këtë institucion. Krahas veprave dhe dokumentacionit, janë hulumtuar dhe paraqitur posaçërisht rrjetëzimi, format e organizimit dhe veprimi politik I grave të gjysmës së parë të shekullit XX, si dhe perspektivat dhe (pa)mundësia e rindërtimit të historisë së grave në të kaluarën maqedonase, përmes një kërkimi autorial dhe teksti të historianes Ivana Haxhievska. Ky kërkim paraqet, në njëfarë mënyre, edhe sfondin politik që shërben si një lloj inkurajimi dhe mbështetjeje për shfaqjen e artisteve. Gjithashtu, në bashkëpunim me arkitektin Jovan Ivanovski, është realizuar një dizajn I posaçëm I ekspozitës, I cili, përmes një forme rizomatike, synon të paraqesë fuqinë e gjestit të gruas, shfaqjen e shpërndarë, por depërtuese dhe të vendosur të artisteve, mënyrat e bashkëpunimit, të të menduarit dhe të organizimit, si dhe rëndësinë e dokumentimit të pranisë së tyre.

Artiste: Olga Benson, Marica Antonova Popstefanieva, Zora Petroviq, Marija Malahova, Katja Eftimova, Keraca Visulçeva, Lena Stefanova, Ljubica Sashokiq, Vasilka Hristova, Nada Korda Sima, Vida Jociq, Marija Danova, Borka Avramova, Zagorka Zaga Malinkovska, Mena Spirovska – Mençe, Rada Petrova Malkiq, Ljubica Nakova Donska, Jelena Patrnogiq, Ljubica Andreevska – Ljupka, Persida Perçuklievska, Liljana Gjuzelova, Lepa Haxhi Dimova, Ilinka Gligorova Suza, Iskra Grabul, Mira Apostolska, Ruzhica Josifovska, Dragica Janeva, Miroslava Spirovska Mira, Jelena Risteska, Elena Donçeva Tançeva, Ana Temkova, Zorica Todorova Mlladenoviq, Aneta Svetieva, Makedonka Andonova, Liljana Blazhevska, Evgenija Demnievska, Danica Markovska, Nada Nakova, Violeta Çaule Granka, Marija Tusha – Iljovska, Olga Miliq, Tonkica Mitrovska, Sunçica Bozhinovska, Lidija Sazdovska.

Ekspozita përbëhet nga vepra të koleksionit të Muzeut të Artit Bashkëkohor – Shkup, si dhe nga vepra të huazuara në bashkëpunim me institucione të tjera në vend dhe persona privatë.

Kuratore: Ivana Vaseva

Bashkëpunëtorë: Blagoja Varoshanec, Iva Dimovski, Vladimir Jançevski

Konservator: Ljupço Iljovski

Dizajni I ekspozitës: Jovan Ivanovski në bashkëpunim me Ivana Vasevën

Bashkëpunëtore për dizajnin: Iliana Petrushevska

Konteksti historik: Ivana Haxhievska

Realizimi teknik I dizajnit të ekspozitës: studentët e vitit III të programit të studimit Pikturë dhe praktika transmediale, në lëndët Teknika dhe praktika të aplikuara të pikturës dhe Pikturë dhe kërkime transmediale, pranë Fakultetit të Arteve të Bukura – Shkup (Emilija Atanasovska, Daniela Damjanoska, Ivana Dençevska, Mihaela Dimitrovska, Bojana Gjorshevska, Jovana Kirjakovska, Iva Laboska, Anastasija Nedeljkovska, Bojana Nikolova, Ana Risteska, Ema Taleska, Jovana Trajkova).